BMT TŞ daimi üzvlüyünə yeni ölkələr qəbul edilə bilərmi? - ŞƏRH

Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan BMT Təhlükəsizlik Şurasının təcili və köklü islahatlara ehtiyacı olduğunu bildirib. Administrasiyasının məlumatına görə, o, bu barədə təşkilatın baş katibi Antonio Quterreşə müraciətində yazıb.

“Qlobal sülh və təhlükəsizliyin təmin edilməsi üzrə öhdəliklərini yerinə yetirməkdən uzaq olan BMT Təhlükəsizlik Şurasının strukturu köklü şəkildə dəyişdirilməlidir. Biz ədalətli beynəlxalq sistem və müasir şərtlərə cavab verən BMT Təhlükəsizlik Şurası üçün səy göstərən bütün dostları dəstəkləməyə davam edəcəyik”,- bəyanatda deyilir.

Ərdoğan əlavə edib ki, Afrika qitəsinə də bu ədalətli sistemə töhfə vermək imkanı verilməlidir. O, köhnə “dünya 5-dən böyükdür” düsturunu təkrarlayıb və bunu hər fürsətdə dediyini qeyd edib.

Maraqlıdır, praktikada hansı konkret addımlar BMT Təhlükəsizlik Şurasına yeni və daha düzgün məzmun verə bilərdi? Türkiyə prezidenti nə demək istəyir? O, əvvəllər demişdi ki, mövcud kritik vəziyyətdən çıxış yolu BMT Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvlərinin– rəsmi olaraq nüvə silahına malik olan 5 fövqəldövlətin tərkibinin genişləndirilməsindən keçir. Bu sistemin təkmilləşdirilməsi üçün hansı tədbirlər görülə bilər?

Tanınmış xarici ekspertlər bu məsələ ilə bağlı fikirlərini Caliber.Az-a açıqlayıblar. Şərhləri oxucularımıza təqdim edirik.

Amerikalı politoloq Endryu Korıbko hesab edir ki, BMT Təhlükəsizlik Şurasında islahatlar yalnız 5 daimi üzv arasında onlara daha kimin qoşulacağı və yeni üzvlərin hansı ardıcıllıqla qəbul ediləcəyi ilə bağlı konsensus əldə edildikdə baş verəcək.

“Onların hamısı islahatın zəruriliyi ilə razılaşır və Afrikanın qoşulmasının tərəfdarıdır, lakin hansı Afrika ölkəsinin və ya ölkələrinin qoşulacağı ilə bağlı suallar yaranır. Bu yeri müəyyən bir ölkə götürmək əvəzinə Afrika İttifaqı qazana bilərmi? Əgər belədirsə, necə işləyəcək? Daimi Afrika kreslosunu tutan ölkələr necə rotasiya əsasında dəyişəcək? Məsələn, Misir, Efiopiya, Nigeriya, Cənubi Afrika kimi Afrika ölkələri”, - ekspert deyir.

Yeni üzvlərin qəbulu ardıcıllığına gəlincə, Braziliya, Almaniya, Hindistan, İndoneziya və Yaponiya kimi digər namizədlər, əgər Afrika ölkəsi onlardan əvvəl BMT Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvü olsa, özlərini təhqir olunmuş hiss edə bilərlər,- dedi.

“BMT TŞ-nin 5 daimi üzvünün də nəzərə alınmalı olan öz milli maraqları var. Məsələn, Rusiya Hindistanın mümkün qədər tez qoşulmasını istəyir, lakin Çin həll olunmamış sərhəd mübahisəsi və Qlobal Cənubda liderlik uğrunda daha böyük rəqabət səbəbindən soyuqqanlı davranır.

Çin də tarixi rəqibi Yaponiyanın heç vaxt qoşulmasını istəmir, xüsusən də BMT Təhlükəsizlik Şurası sülhü qorumaq və Tokionun Asiyada təhrik etdiyi kimi başqa bir dünya müharibəsinin qarşısını almaq üçün yaradıldığından.

Nəzərə alınmalı digər amil Rusiya, Çin və Qərb arasında sektordaxili rəqabətdir. Hər bir faktiki blok yeni üzvlərin aralarındakı tarazlığa necə təsir edə biləcəyini ölçür. Bu hesablamalar üzvlük üçün müraciət edənlərin və digər ölkələrin xarici təzyiqindən asılı deyil”,- politoloq deyir.

Bundan əlavə, o hesab edir ki, beynəlxalq münasibətlərdə mövcud böhran həm də digərlərinin BMT Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvləri səviyyəsində təmsilçiliyin olmaması ilə bağlı deyil.

“Artıq problemlər üzrə razılığın əldə olunmaması onların həllinə əsas maneədir və veto hüququna malik ölkələrin sayının artırılması buna nail olmaq üçün səyləri daha da çətinləşdirəcək. Öz nüvə həmkarlarından biri onu pozmaqda ittiham edildikdə, daimi üzvlər üçün beynəlxalq hüququn tətbiqi də çox çətindir.

Birləşmiş Ştatlar İraqı işğal etdikdə və ya Rusiya Ukraynada əməliyyata başlayanda BMT Təhlükəsizlik Şurası öz təbiətinə görə hərəkətə keçməkdə aciz idi və tərəflərin hər biri buna beynəlxalq hüququ olduğunu iddia edirdi. O zaman ABŞ-ın Rusiyaya sanksiya tətbiq etmək və Ukraynanı silahlandırmaq üçün həmfikir ölkələr arasında “istəklilərin koalisiyaları” yaradıla bilər, lakin Rusiya kimi dövlətlər bu cür addımların beynəlxalq hüquqa zidd olduğunu düşünürlər, çünki onlar beynəlxalq hüquqa ziddir. Bu, BMT Təhlükəsizlik Şurası tərəfindən təsdiq edilmişdir.

Dünyanın hazırda bu qədər qeyri-sabit olmasının səbəbi ABŞ-ın birqütblü hegemonluğunun geri dönməz şəkildə azalması və onun ardınca tam çoxqütblü dünya nizamının hələ yaranmamasıdır. Əksər ölkələr liderlərinin obyektiv milli maraqları kimi qəbul etdikləri şeyləri qəbul edilən kollektiv maraqlar hesabına prioritetləşdirir, çünki bu hiper-rəqabətli mühitlərdə beynəlxalq etimad təbii olaraq pisləşir. BMT Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvlərinin sayının saxlanılması və ya artırılması bu dinamikanı dəyişməyəcək.

Bununla belə, Türkiyə prezidenti Ərdoğan kimi liderlərin BMT Təhlükəsizlik Şurasında islahatların aparılması zərurəti haqqında danışmağa davam etməsi ictimaiyyət üçün yaxşıdır, çünki qlobal əksəriyyət orada daimi səviyyədə təmsil olunmur. Bu fikirlər düzdür, lakin belə bir islahatı həyata keçirmək çox çətindir. Bu ritorika özü fundamental alqışa layiqdir, lakin bu cür vəzifələrin həyata keçirilməsinin mümkünlüyü hələ də bəzi şübhələr yaradır”,- amerikalı analitik yekunlaşdırıb.

Polşalı analitik, Torun Nikolay Kopernik Universitetinin Siyasi Elmlər və Beynəlxalq Tədqiqatlar Fakültəsinin professoru Roman Bakker qeyd edir ki, Türkiyə prezidenti BMT Təhlükəsizlik Şurasında islahatlara dair hazırkı çağırışında 2023-cü ilin dekabrında verdiyi bəyanatı böyük ölçüdə təkrarlayıb.

“Ərdoğanın İkinci Dünya Müharibəsindən sonra dünyanın dəyişdiyi və ümumiyyətlə, bu yeni dünyanın ədalətli olmalı olduğu ilə bağlı açıqlamaları ilə hamı razılaşacaq. Bununla belə, əlavə suallar yaranır. Müasir dünyanın necə daha ədalətli olması ilə bağlı fundamental suala Ərdoğanın yeganə cavabı budur ki, Afrikanın da Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvləri arasında bir nümayəndəsi olmalıdır. Belə olan halda dərhal sual yaranır: bu necə dövlət olmalıdır? Misir Cənubi Afrikaya, yoxsa Konqoya Keniyaya razı olacaq? Və növbəti sual budur- əgər Afrika ölkəsi varsa, niyə Hindistan olmasın? Və hamı bu son məqamla razılaşarsa, Pakistanın bu qrupa daxil edilməsi şərt olmazdımı? Pakistan qeyri-rəsmi də olsa, həm də nüvə dövlətidir. Nüvə silahına sahib olmağı meyar kimi qəbul etsək, hamı İsraillə (bu barədə danışmasa da, var) və İranla (illərdir deyir ki, tezliklə ona sahib olacaq) razılaşacaqmı? Mən Şimali Koreya haqqında heç danışmıram,”- polşalı professor deyir.

Təhlükəsizlik Şurasının strukturunda islahatlar aparmağa çalışmaq əbədi hərəkət maşını yaratmaq kimi bir şeydir: hamı bunun əla olacağını bilir, lakin onun işləyəcəyinə az adam inanır,- Bakker deyib.

Tərcümə - Elçin Bayramlı