Azərbaycan və ABŞ münasibətlərində yeni era - ŞƏRH

Amerika Birləşmiş Ştatları və Azərbaycan münasibətlərində yeni era artıq rəsmi və institusional səviyyədə təsbit olunub. 2026-cı ilin fevral ayında Bakıda imzalanmış Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyası bu dönüşün ən aydın təzahürüdür və münasibətləri əvvəlki dövrdən (əsasən enerji və antiterror əməkdaşlığı ilə məhdudlaşan) tamamilə fərqli, geniş və uzunmüddətli strateji səviyyəyə qaldırır. Tarixi kontekst və sürətli inkişaf yolu münasibətlərin bu yeni mərhələyə qədəm qoyması 2025-ci ilin avqustunda Vaşinqtonda baş vermiş hadisələrlə başladı. Prezident İlham Əliyev ABŞ Prezidenti Donald Trump ilə Ağ Evdə görüşdü Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh prosesinin irəliləməsi çərçivəsində ilkin razılaşmalar əldə edildi. Strateji tərəfdaşlıq xartiyasının hazırlanması üçün strateji işçi qrupunun yaradılması haqqında anlaşma memorandumu imzalandı. ABŞ-da uzun illər (1992-ci ildən) qüvvədə olan Section 907 məhdudiyyətinin (Azərbaycana birbaşa yardım qadağası) praktiki olaraq dayandırılması elan edildi bu, 33 illik maneənin aradan qaldırılması kimi qiymətləndirildi.

Bu addımlar 2026-cı ilin fevralında kulminasiyaya çatdı belə ki, ABŞ Vitse-prezidenti JD Vance fevralın 10-11-də Bakıya səfər etdi. Prezident İlham Əliyevlə görüşdə “Azərbaycan Respublikası Hökuməti ilə Amerika Birləşmiş Ştatları Hökuməti arasında “Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyası” rəsmi imzalandı. Prezident Əliyev bu sənədi “tarixi” adlandıraraq bildirdi ki, münasibətlər “tamamilə yeni mərhələyə” qədəm qoyur. Vance isə Xartiyanın uzunmüddətli əməkdaşlığı təmin edəcəyini vurğuladı.Xartiyanın əsas müddəaları və əhatə dairəsi Xartiya qarşılıqlı suverenlik, müstəqillik və ərazi bütövlüyünün tanınmasını əsas prinsip kimi təsbit edir. Enerji təhlükəsizliyi neft, qaz, elektrik, hətta mülki nüvə sahəsində əməkdaşlığın genişləndirilməsi, regional bağlantılar və tranzit Orta Dəhliz (Trans-Xəzər nəqliyyat dəhlizi), TRIPP layihəsi, Naxçıvanla əlaqələrin gücləndirilməsi, iqtisadi investisiyalar rəqəmsal infrastruktur, süni intellekt (AI), data mərkəzləri, biznes mühitinin yaxşılaşdırılması, antiterror əməkdaşlığı, kibertəhlükəsizlik, humanitar minatəmizləmə, müdafiə satışları (silah, dron, raket və s. sahəsində əməkdaşlıq), iqtisadiyyat və ticarət, enerji, bağlantılar, rəqəmsallaşma, təhlükəsizlik üzrə işçi qrupların yaradılması, 3 ay ərzində konkret layihələr və yol xəritələrinin hazırlanması.

Xartiya həmçinin ictimai və özəl sektor investisiyalarının cəlb edilməsini, habelə regionun potensialının açılmasını hədəfləyir. Niyə bu, həqiqətən "yeni era"dır? Əvvəlki dövrdə münasibətlər enerji (neft-qaz ixracı), antiterror əməkdaşlığı və bəzi gərginliklərlə (erməni lobbisi, Section 907) məhdudlaşırdı. İndi strateji tərəfdaşlıq səviyyəsinə yüksəlib bu, ABŞ-ın Cənubi Qafqazda Rusiya təsirini azaltmaq, Orta Dəhlizi qlobal ticarət üçün gücləndirmək və Azərbaycanı etibarlı uzunmüddətli tərəfdaş kimi görməsi ilə bağlıdır. Sülh prosesinin irəliləməsi (Ermənistanla razılaşmalar) bu əməkdaşlığı daha da aktuallaşdırıb və regionun geosiyasi mənzərəsini dəyişib.

Beynəlxalq mediada bu hadisə “tarixi mərhələ”, “yeni fəsil” və “Cənubi Qafqazda ABŞ-ın mövqeyinin güclənməsi” kimi dəyərləndirilir. Bu Xartiya ilə Azərbaycan-ABŞ əlaqələri artıq sadəcə bəyanatlar səviyyəsində deyil, konkret yol xəritələri, işçi qruplar və layihələrlə dəstəklənən institusional əsasda inkişaf edəcək. Gələcəkdə müdafiə satışları, AI sahəsində investisiyalar və enerji layihələrinin konkret nəticələri bu yeni eranın ən bariz göstəriciləri olacaq. Bu dönüş həm Azərbaycanın qlobal mövqeyini, həm də regionun gələcək təhlükəsizlik və iqtisadi arxitekturasını formalaşdıracaq.

Murad Hümbətov

YAP Culfa rayon təhsil şöbəsi ərazi partiya təşkilatının sədri, Culfa rayon təhsil şöbəsinin müdiri