Rəqəmsal iqtisadiyyatın mühərriki: AI, data mərkəzləri və innovasiya ekosistemi - ŞƏRH

Bu gün dünyada güc anlayışı dəyişib. Təkcə neft, qaz, torpaq yox. Artıq ölkələrin çəkisi onların datası, serverləri, hesablama gücü ilə ölçülür. Kim məlumatı idarə edirsə, kim süni intellekti işə sala bilirsə, o da iqtisadi oyunda önə keçir. “Azərbaycanın yeni rəqəmsal arxitekturası” da əslində bu reallığı qəbul etməkdir. Sual sadədir: biz bu yarışda harada olmaq istəyirik?

Məqsəd aydındır. Ölkə daxilində daha çevik, daha səmərəli dövlət idarəçiliyi qurmaq. Paralel olaraq isə texnologiya və rəqəmsal xidmət ixrac edən bir ölkəyə çevrilmək. Yəni təkcə istifadə edən yox, istehsal edən tərəf olmaq.

Rəqəmsallaşma mərhələli prosesdir. Əvvəl kağız sənədlər elektron formata keçir. Arxivlər təmizlənir, reyestrlər yenilənir. Bu, işin başlanğıcıdır. Sonra xidmətlərin özü rəqəmsallaşır: müraciət edirsən, ödəniş edirsən, cavabı onlayn alırsan. Amma əsas dəyişiklik bundan sonra başlayır. Proseslər yenidən qurulur. Sistem ağıllanır. Dövlət gözləmədən addım atır. Vətəndaşın ehtiyacını əvvəlcədən görür və həll təklif edir. Əsl transformasiya budur.

Süni intellekt burada əsas oyunçulardan biridir. Amma AI deyəndə təkcə chatbot təsəvvür etmək düzgün deyil. Bu, xəstəliklərin erkən aşkarlanmasıdır. Büdcə xərclərinin optimallaşdırılmasıdır. Vergi və gömrükdə risklərin öncədən müəyyən edilməsidir. Təhsildə şagirdə uyğun proqram qurmaqdır. Yəni AI arxa planda işləyərək qərarları daha dəqiq və sürətli edir.

Ancaq bir şərtlə. Data keyfiyyətli olmalıdır. Dağınıq, natamam, köhnə məlumatla heç bir ağıllı sistem işləməyəcək. Ona görə data mərkəzləri və dövlət buludu məsələsi strateji mövzudur. Data mərkəzi sadəcə texniki otaq deyil. Bu, iqtisadiyyatın ürəyidir. Elektrik stansiyası kimidir – işləməsə, heç nə işləməz.

Azərbaycanın burada bəzi üstünlükləri var. Enerji potensialı var. Coğrafi mövqe əlverişlidir. Regional bağlantılar mövcuddur. Fiber-optik xətlər genişlənir. Əgər düzgün planlama olsa, ölkə məlumat tranziti və hesablama gücü baxımından regionda əsas nöqtəyə çevrilə bilər. Rəqəmsal hub olmaq romantik şüar deyil, real iqtisadi modeldir. Amma bunun üçün koordinasiya və uzunmüddətli baxış lazımdır.

Digər vacib məsələ innovasiya mühitidir. Dövlət sistem qurur, amma onun üzərində biznes dəyər yaradır. Əgər açıq inteqrasiya imkanı varsa, startaplar yeni məhsullar çıxara bilər. Fintech, edtech, govtech, logistika platformaları – bunların hamısı rəqəmsal infrastrukturun üzərində qurulur. Qapalı sistem innovasiya doğurmur.

Burada “sandbox” yanaşması işə yarayır. Yeni ideyanı dərhal böyük miqyasda tətbiq etmək risklidir. Amma məhdud mühitdə test etmək mümkündür. İşləyirsə – böyüt. İşləmirsə – dərs çıxar və dəyiş. Bu həm investor üçün rahatlıqdır, həm də dövlət üçün risklərin idarəsidir.

Təhlükəsizlik məsələsini isə heç vaxt arxa plana atmaq olmaz. Rəqəmsal iqtisadiyyat böyüdükcə hücumlar da artır. Ona görə kibertəhlükəsizlik sistemin içində qurulmalıdır. SOC-lar, real vaxt monitorinqi, güclü identifikasiya mexanizmləri – bunlar sadəcə texniki termin deyil. Bunlar etimad məsələsidir. Əgər biznes və vətəndaş öz məlumatının təhlükəsiz olduğuna inanmasa, sistem işləməyəcək.

Və sonda yenə insan məsələsi. Texnologiya alınır, amma bilik formalaşdırılır. Universitet proqramları yenilənməlidir. Qısa və praktik kurslar genişlənməlidir. Şirkətlərlə əməkdaşlıq güclənməlidir. İstedadlı gənclər üçün imkan yaradılmalıdır ki, ölkədən getməsinlər. Hətta xaricdən mütəxəssis cəlb etmək üçün də daha çevik mexanizmlər lazımdır.

Bütün bu elementlər bir yerdə işləyəndə mənzərə dəyişir. Dövlət daha sürətli olur. Biznes daha rəqabətli olur. Ölkə isə rəqəmsal iqtisadiyyatın aktiv iştirakçısına çevrilir. Əks halda, texnologiya alıb vitrində saxlamaqla nəticə əldə etmək mümkün deyil.

Rəqəmsal gələcək gözləməyi sevmir. Kim daha tez uyğunlaşırsa, o qazanır. Azərbaycanda da məsələ məhz budur: tempi tutmaq yox, tempi müəyyən edənlərdən olmaq.

Abbas Pənahov,

Yeni Azərbaycan Partiyası

Nəsimi rayon təşkilatının sədr müavini