Xocalı faciəsi: tarixin silinməz qan yaddaşı - ŞƏRH

1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Dağlıq Qarabağın strateji baxımdan ən mühüm yaşayış məntəqələrindən biri olan Xocalı yer üzündən silindi. Bu, sadəcə bir şəhərin işğalı deyil, dinc əhalinin etnik mənsubiyyətinə görə sistemli şəkildə məhv edilməsi planı idi.

1. Strateji Mühasirə və Şəhərin Vəziyyəti

1991-ci ilin oktyabrından Xocalı tam blokadaya alınmışdı. Şəhərin dünya ilə yeganə əlaqəsi helikopterlər vasitəsilə saxlanılırdı ki, 1992-ci ilin yanvarında Şuşa üzərində mülki helikopterin vurulması ilə bu xətt də kəsildi. Şəhərdə elektrik enerjisi, su və istilik yox idi. Xocalı sakinləri aylarla ac-susuz, lakin sarsılmaz bir iradə ilə öz torpaqlarını qoruyurdular.

2. Cinayətin İştirakçıları: 366-cı Alay Faktoru

Xocalı faciəsini digər hərbi toqquşmalardan fərqləndirən əsas məqam, Ermənistan silahlı birləşmələrinin keçmiş SSRİ-nin Xankəndidə yerləşən 366-cı motatıcı alayı ilə birgə hərəkət etməsidir. Şəhərin müdafiə xətti bu alayın ağır texnikası (tanklar və PDM-lər) vasitəsilə yarıldı. Bu, beynəlxalq hüquqda üçüncü tərəfin münaqişəyə birbaşa müdaxiləsi və hərbi cinayətin miqyasının böyüdülməsi demək idi.

3. "Ölüm Dəhlizi": Dinc Əhaliyə Qurulan Pusqu

Şəhər alova büründükdə, sağ qalan sakinlər qarlı meşələrlə Ağdam istiqamətinə qaçmağa başladılar. Lakin "humanitar dəhliz" vəd edən tərəf, Naxçıvanlı kəndi yaxınlığında dinc insanları — qadınları, uşaqları və yaşlıları pusquya salaraq yaxın məsafədən atəşə tutdu. Bu, Xocalı hadisələrinin təsadüfi hərbi itki deyil, məqsədli qırğın (soyqırımı) olduğunun ən böyük sübutudur.

4. Beynəlxalq Hüquqi Baxış: Niyə Soyqırımı?

1948-ci il BMT Konvensiyasına görə, soyqırımı bir qrupu milli, etnik, irqi və ya dini mənsubiyyətinə görə tam və ya qismən məhv etmək niyyəti ilə törədilən hərəkətdir. Xocalıda:

* Məqsəd: Azərbaycanlıların bölgədən tamamilə təmizlənməsi;

* Metod: İnsanların xüsusi qəddarlıqla (skalplaşdırma, bədən üzvlərinin kəsilməsi) öldürülməsi;

* Nəticə: Demoqrafik və mənəvi zərbənin vurulması 5. Xocalı Soyqırımının Beynəlxalq Tanınması

Xocalı faciəsi təkcə Azərbaycanın daxili ağrısı deyil, həm də beynəlxalq hüquq müstəvisində tanınan bir cinayət aktıdır. İllər keçdikcə dünya birliyi bu hadisəyə qarşı daha qətiyyətli mövqe sərgiləməyə başlamışdır.

İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı (İƏT) bu faciəni rəsmi şəkildə "soyqırımı aktı" və "insanlığa qarşı cinayət" kimi tanıyan ilk böyük beynəlxalq qurumdur. Təşkilatın qəbul etdiyi çoxsaylı qətnamələr üzv dövlətləri bu həqiqəti dəstəkləməyə və Ermənistanın təcavüzkar siyasətini pisləməyə çağırır.

Dövlətlər səviyyəsində isə Meksika, Pakistan, Kolumbiya, Çexiya, Rumıniya, Sudan, Honduras, Peru, Panama və Sloveniya kimi ölkələrin parlamentləri Xocalıda baş verənləri rəsmi sənədlərlə soyqırımı və ya qətliam kimi tanıyıblar. Bu ölkələr Xocalı hadisələrini beynəlxalq hüququn kobud şəkildə pozulması kimi qiymətləndiriblər.

Amerika Birləşmiş Ştatlarında federal səviyyədə tam tanınma olmasa da, 20-dən çox ştat (məsələn, Texas, Nyu-Cersi, Massaçusets, Florida, Corciya və s.) Xocalı qətliamını pisləyən, onu soyqırımı aktı kimi qəbul edən xüsusi bəyannamələr və qətnamələr imzalayıblar.

Avropa İnsan Haqları Məhkəməsi (AİHM) isə 2010-cu il 22 aprel tarixli qərarı ilə Xocalıda törədilən əməlləri "müharibə cinayətləri və ya insanlıq əleyhinə cinayətlərə bərabər olan xüsusi ağırlıqlı hərəkətlər" kimi tövsif edib. Bu, hadisənin hüquqi cəhətdən beynəlxalq miqyasda təsdiqi üçün mühüm addımlardan biri hesab olunur.

6.Mənəvi Borcumuz: "Xocalıya Ədalət"

Bu gün Azərbaycan dövləti Xocalı həqiqətlərini dünyaya çatdırmaq üçün "Yumşaq Güç" (Soft Power) strategiyasından istifadə edir. Leyla Əliyevanın təşəbbüsü ilə başlayan "Justice for Khojaly" kampaniyası artıq qlobal bir hərəkata çevrilib. Məqsəd təkcə keçmişə ağlamaq deyil, həm də gələcəkdə belə cinayətlərin təkrarlanmaması üçün cinayətkarların beynəlxalq məhkəmə qarşısında cavab verməsinə nail olmaqdır.

Xocalı bizim üçün həm dərd, həm də dözüm rəmzidir. 44 günlük Vətən müharibəsi və 2023-cü ilin antiterror tədbirləri nəticəsində Xocalı şəhəri tam azad edildi və bu gün orada yenidən Azərbaycan bayrağı dalğalanır. Bu, Xocalı şəhidlərinin ruhu qarşısında ən böyük hesabatımızdır.

Səbinə Əliyeva

YAP Ordubad rayon təşkilatının məsləhətçisi