Xocalı soyqırımı tarixin qara ləkəsidir ŞƏRH

1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Qarabağ bölgəsində yerləşən Xocalı şəhərində baş verən hadisələr Azərbaycan tarixində dərin iz buraxmış faciə kimi yadda qalmışdır. Qarabağ müharibəsinin ən gərgin dövrlərindən birində yaşanan bu hadisə təkcə hərbi əməliyyat deyil, eyni zamanda dinc əhalinin kütləvi şəkildə zərər görməsi ilə nəticələnən humanitar böhran idi.1980-ci illərin sonlarından başlayaraq Qarabağ bölgəsində siyasi gərginlik silahlı toqquşmalara çevrilmişdi. SSRİ-nin dağılması regionda idarəetmə boşluğu yaratmış, qarşıdurmalar daha da dərinləşmişdi. Xocalı şəhəri strateji baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyırdı. Burada bölgənin yeganə hava limanı yerləşirdi və şəhər ətraf yaşayış məntəqələri üçün mühüm nəqliyyat və logistika nöqtəsi sayılırdı.Hadisələrdən əvvəl Xocalı aylarla mühasirədə qalmışdı. Şəhərə gedən əsas yollar bağlanmış, ərzaq və tibbi yardım çatışmazlığı yaranmışdı. Elektrik enerjisinin kəsilməsi və sərt qış şəraiti əhalinin vəziyyətini daha da ağırlaşdırmışdı. Minlərlə insan faktiki olaraq blokada şəraitində yaşayırdı.

1992-ci ilin fevralında şəhərə silahlı hücum baş verdi. Rəsmi məlumatlara əsasən, hücum nəticəsində 600-dən çox mülki şəxs həlak oldu, yüzlərlə insan yaralandı, 1000-dən artıq sakin əsir götürüldü və ya girov saxlanıldı. Həlak olanlar arasında qadınlar, uşaqlar və qocalar da var idi. Onlarla uşaq valideynlərini itirdi, ailələr tamamilə məhv oldu.Şəhəri tərk edərək təhlükəsiz ərazilərə çatmağa çalışan insanlar qarlı və şaxtalı hava şəraitində meşə və açıq sahələrdən keçməyə məcbur olmuşdular. Şahid ifadələrinə görə, qaçan mülki şəxslər atəşə tutulmuş, nəticədə çoxsaylı itkilər baş vermişdi. Bu hadisələr həm insan itkisi, həm də psixoloji travma baxımından ağır nəticələr doğurdu.Xocalı sakinlərinin sağ qalan hissəsi məcburi köçkünə çevrildi. Onlar uzun illər Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində müvəqqəti məskunlaşdı, sosial və psixoloji çətinliklərlə üzləşdi. Doğma yurd itkisi, yaxınların həlakı və əsir düşənlərin taleyi ilə bağlı qeyri-müəyyənlik faciənin təsirini daha da dərinləşdirdi.

Bu hadisə Azərbaycan cəmiyyətində kollektiv yaddaşın əsas mövzularından birinə çevrildi. Xocalı adı həm hüznün, həm də ədalət axtarışının simvolu kimi qəbul olunur.Azərbaycan dövləti Xocalı hadisələrini soyqırımı kimi qiymətləndirir və bu istiqamətdə beynəlxalq səviyyədə hüquqi-siyasi fəaliyyət aparır. Bir sıra ölkələrin parlamentləri və beynəlxalq təşkilatlar hadisəni kütləvi qırğın və ya insanlıq əleyhinə cinayət kimi tanımışdır. Bununla yanaşı, münaqişənin tərəfləri və hadisələrin hüquqi qiymətləndirilməsi ilə bağlı beynəlxalq müstəvidə fərqli mövqelər də mövcuddur.Beynəlxalq humanitar hüquqa əsasən, silahlı münaqişə zamanı mülki əhalinin qorunması əsas prinsipdir. Xocalıda həlak olanların əksəriyyətinin mülki şəxslər olması hadisənin hüquqi və mənəvi aspektdən geniş müzakirəsinə səbəb olmuşdur.Hər il fevral ayında Azərbaycanda və xarici ölkələrdə Xocalı qurbanlarının xatirəsi yad edilir. Paytaxt Bakıda ucaldılmış Xocalı abidəsi önündə anım mərasimləri keçirilir, müxtəlif şəhərlərdə konfrans və sərgilər təşkil olunur. Təhsil müəssisələrində şagird və tələbələrə bu hadisə haqqında məlumat verilir.

Xocalı faciəsi təkcə keçmişin ağrısı deyil, həm də gələcək üçün bir dərs kimi təqdim olunur. Müharibələrin və etnik qarşıdurmaların ən ağır nəticələrinin dinc əhali üçün doğurduğu faciələr beynəlxalq ictimaiyyət üçün ciddi siqnal olmalıdır.Xocalı hadisələri XX əsrin sonlarında baş vermiş ən ağır humanitar faciələrdən biri kimi tarixə düşmüşdür. Bu hadisənin araşdırılması, hüquqi qiymət alması və beynəlxalq səviyyədə obyektiv şəkildə öyrənilməsi həm ədalətin təmin olunması, həm də gələcəkdə oxşar faciələrin qarşısının alınması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.Xocalı adı bu gün Azərbaycan xalqının yaddaşında həm böyük kədərin, həm də ədalətə inamın ifadəsidir. Tarix isə yalnız xatırlananda və düzgün nəticə çıxarılanda insanlığa xidmət edir.

Vüqar Həsənli

YAP Şahbuz rayon təşkilatının məsləhətçisi