Avropa Trampın yeni tariflərini rədd edir? - AKTUAL

ABŞ bütün Amerika idxalına yeni əlavə 10% rüsum tətbiq edib. Bu artım Prezidentin ABŞ Ali Məhkəməsinin son bir ildə tətbiq edilən tariflərin əksəriyyətinin qanunsuz olduğu barədə qərarına cavabı idi. Avropa rəsmiləri hesab edirlər ki, əlavə rüsumların tətbiqi AB-ABŞ müqaviləsini pozur. Bu həftə şirkətlər ABŞ Beynəlxalq Ticarət Məhkəməsində geri ödəmə tələb edən iddialar qaldırmağa başlayıblar. Vəkillər milyardlarla dollar dəyərində bu cür iddiaların çoxluğunu gözləyirlər.ABŞ Ali Məhkəməsi əvvəllər ABŞ prezidentinin 2025-ci ildə əksər ölkələrdən gələn mallara tarif tətbiq etmək qərarının qanunsuz olduğuna qərar vermişdi. Hakimlər 1977-ci ildə qəbul edilmiş Beynəlxalq Fövqəladə İqtisadi Səlahiyyətlər Qanununun (IEEPA) dövlət başçısına bu cür tarifləri tətbiq etmək səlahiyyəti vermədiyi qənaətinə gəliblər. Baş hakim Con Robertsin sözlərinə görə, ABŞ prezidenti "miqdar, müddət və ya əhatə dairəsi ilə məhdudiyyət qoyulmadan tariflər tətbiq etmək üçün fövqəladə səlahiyyət verir". Lakin, ABŞ Konstitusiyasına görə, tariflər tətbiq etmək səlahiyyəti yalnız Konqresə məxsusdur.Beləliklə, Tramp tərəfindən tətbiq edilən demək olar ki, bütün idxal tarifləri, o cümlədən Çin, Hindistan və AB ölkələrinə tətbiq edilən tariflər dayandırılıb. Buraya Rusiya neftinə tətbiq edilən tariflər də daxildir. Xüsusi olaraq aydınlaşdırılır ki, ABŞ Ali Məhkəməsinin qərarı, milli təhlükəsizlik narahatlıqlarına əsaslanaraq, 1962-ci il Ticarətin Genişləndirilməsi Qanununun 232-ci maddəsi ilə tətbiq edilən polad, alüminium, taxta və avtomobillərə sektoral tariflərə təsir göstərmir.Tramp buna cavab olaraq demək olar ki, dərhal bütün ölkələrdən idxal tariflərini 15%-ə qaldırmaq qərarına gəlib. "Mən dünyanın bütün ölkələrinə tarifləri dərhal 10%-dən 15%-ə qaldırmaq qərarına gəldim. Bu qərar hüquqi cəhətdən məcburidir", - deyə o, TruthSocial sosial media platformasında yazıb. Bildirilir ki, tariflər indi 150 gün müddətinə tariflərin tətbiq olunmasına imkan verən 1974-cü il Ticarət Qanunu çərçivəsində tətbiq olunur. Tramp sonda bütün ölkələrdən idxala 10% "qlobal tariflər" tətbiq edən sərəncam imzaladığını açıqlayıb. Ağ Ev daha sonra bu tədbirlərin Kanada və Meksikadan olan mallar da daxil olmaqla geniş çeşiddə mallara şamil olunmayacağını açıqlayıb. Amerika prezidenti həmçinin administrasiyasının yeni tarif sistemi üzərində işləməyə davam edəcəyi barədə xəbərdarlıq edib.Həftəsonu elan edilən 15%-i əvəz edən idxala tətbiq edilən yeni 10% qlobal tariflər 24 fevral çərşənbə axşamı günü qüvvəyə minib. Qərb agentliklərinin məlumatına görə, ABŞ Gömrük və Sərhəd Mühafizəsi Xidməti idxalçılara ilkin tarif dərəcəsinin 10% olacağını və istisnalar təmin edilmədiyi təqdirdə 150 gün ərzində bütün ölkələrə tətbiq olunacağını bildirib. Trampın tarif qərarı qlobal iqtisadi artım və yanacaq tələbi ilə bağlı qeyri-müəyyənliyi artırıb. Neft qiymətləri çərşənbə qismən beynəlxalq ticarət vəziyyəti ilə bağlı qeyri-müəyyənliyin artması səbəbindən yüksəlib. Beləliklə, aprel ayı üçün Brent markalı xam neftin fyuçerslərinin qiyməti çərşənbə axşamı səhəri barel üçün 71,9 dollara yüksəlib.Tarif siyasətindəki dəyişiklik əvvəllər Vaşinqtonla ayrıca ticarət müqavilələri bağlayan ABŞ ticarət tərəfdaşlarını da narahat edib. Xüsusilə, Avropa Parlamenti (AP) AB-ABŞ ticarət sazişinin qəbul edilməsi prosesini dayandırmağı planlaşdırır. Qərb agentlikləri bildiriblər ki, "AP-dəki əsas siyasi qruplar bazar ertəsi günü ticarət sazişinin təsdiqlənməsi üzrə işləri müvəqqəti olaraq dayandırdıqlarını elan ediblər". Hakim Avropa Xalq Partiyasından saziş üzrə baş danışıqçı Željan Zovkonun sözlərinə görə, üzvlər vəziyyəti daha yaxşı başa düşənə qədər təsdiqləmə prosesini təxirə salmaqdan başqa "başqa seçim yoxdur".AB rəsmiləri ABŞ administrasiyasının yeni tarif siyasətinin iki tərəf arasında ötən ilki ticarət sazişinin şərtlərini pozduğunu açıqlayıblar. 2025-ci il sazişinə əsasən, AB-nin ABŞ-a ixracının əksəriyyətinə 15% tarif tətbiq olunurdu. Lakin ABŞ-dan Avropaya idxal edilən bir çox mal tarifsiz idi. İndi Avropa Komissiyası Avropa Parlamentinin üzvlərinə yeni ABŞ tariflərinin mövcud tariflərlə birlikdə kümülatif olacağını izah edib. Yeni tariflər kərə yağı, pendir, digər kənd təsərrüfatı məhsulları, tekstil, kimyəvi maddələr və plastik məhsulların tədarükünə təsir göstərə bilər. Avropa Ticarət Komissarı Maroş Şefçoviç ABŞ rəsmilərinə yeni ticarət siyasətinin hazırlanmasının dörd aya qədər vaxt aparacağını bildirib.Vaşinqtonun ləğv edilmiş tariflərdən artıq əldə etdiyi vəsaitləri geri qaytarmağa məcbur olub-olmayacağı da məlum deyil. Ali Məhkəmənin özü bu məsələ ilə bağlı konkret rəhbərlik verməyib və bunu aşağı məhkəmələrin səlahiyyətinə buraxıb. Ali Məhkəmənin hakimi Brett Kavanonun sözlərinə görə, geri ödəmə prosesi "çox güman ki, xaotik olacaq". Bununla belə, bazar ertəsi günü 22 Demokrat ABŞ senatorundan ibarət qrup ABŞ administrasiyasının ABŞ Ali Məhkəməsi tərəfindən ləğv edilmiş tariflərdən əldə etdiyi bütün gəlirləri, üstəgəl faizləri 180 gün ərzində tam şəkildə geri qaytarmasını tələb edən qanun layihəsi təqdim edib.Təxminlərə görə, Ali Məhkəmənin qərarı ABŞ hökumətini əvvəllər toplanmış 175 milyard dolları ixracatçılara qaytarmağa məcbur edə bilər. Agentliklər qeyd edirlər ki, "175 milyard dollarlıq geri ödəmə Nəqliyyat Nazirliyinin 2025-ci maliyyə ili üçün ümumi xərclərini - 127,6 milyard dolları - və Ədliyyə Nazirliyinin - 44,9 milyard dolları üstələyəcək". IEEPA çərçivəsində tətbiq edilən tariflərin gündə 500 milyon dollardan çox ümumi gəlir əldə etdiyi təxmin edilir. Vəkillər milyardlarla dollar tələb edən bir çox məhkəmə iddiası gözləyirlər. Məsələn, bu həftə logistika şirkəti FedEx ABŞ Beynəlxalq Ticarət Məhkəməsində geri ödəmə tələbi ilə iddia qaldırdı.ABŞ Maliyyə Naziri Skott Bessent administrasiyanın geri ödəmələrlə bağlı aşağı məhkəmə qərarlarına əməl edəcəyini bildirdi. "Biz onların qərarlarına əməl edəcəyik, amma onlardan xəbər almağımız həftələr və ya aylar çəkə bilər", - deyə o bildirib. Vergi Fondu hesablayır ki, IEEPA çərçivəsində tətbiq edilən rüsumlar ABŞ idxalçılarına tam şəkildə geri qaytarılarsa, bu, Prezident Trampın tarifləri nəticəsində yaranan yeni gəlirin təxminən dörddə üçünün itirilməsinə səbəb olacaq. "Və 2026-2036-cı illər arasında federal hökumət bu tariflərin əldə etməli olduğu 1,4 trilyon dollar gəlir itirəcək", - Finam şirkətinin makroiqtisadi təhlil rəhbəri Olqa Belenkaya qeyd edir.Lakin ekspertlər geri ödəmənin avtomatik olacağına şübhə edirlər. "Əvvəllər ödənilmiş rüsumların geri qaytarılması mürəkkəb bürokratik prosesdir. Hər şey ABŞ Gömrük Xidmətinin hərəkətləri ilə müəyyən ediləcək. Onların bu prosesi gecikdirəcəyi və ya tamamilə dayandıracağı aydındır. Adətən, əvvəllər ödənilmiş artıq rüsumların (qapalı bəyannamələrdə) geri qaytarılması üçün 180 gün vaxt verilir. Buna görə də, yalnız 22 avqustdan sonra edilən ödənişlər bu geri ödəmə üçün uyğundur", - deyə Freedom Finance Global şirkətinin analitiki Yuri İçkitidze iddia edir. O, həmçinin hesab edir ki, hazırkı vəziyyətdə Gömrük Xidməti geri ödəmələr üçün əlavə sübut tələb edəcək. "Məsələn, rüsumlar adətən istehlakçıya ötürülür." "Və əgər bir şirkət tarifi ödəyibsə, lakin qiymətləri qaldırıbsa, istehlakçı faktiki olaraq tarifləri ödəyib", - deyə ekspert qeyd edir.Nyu-York Federal Ehtiyat Bankının tədqiqatçıları əvvəllər ötən il 2025-ci ilin aprel ayından etibarən tətbiq edilən tariflərlə bağlı xərclərin təxminən 90%-nin Amerika şirkətlərinə və istehlakçılarına ötürüldüyü qənaətinə gəlmişdilər. Kiel Beynəlxalq İqtisadiyyat İnstitutu hesablamışdır ki, tariflərlə bağlı xərclərin 96%-i Amerika idxalçılarına və istehlakçılarına ötürülüb. İnstitutun hesablamalarına görə, qalan 4%, tariflərə riayət etmək üçün qiymətləri aşağı salmağa məcbur olan digər ölkələrdən olan ixracatçıların çəkdiyi itkilər idi. Ali Məhkəmənin qərarının əsas nəticəsi qlobal iqtisadiyyat və ABŞ iqtisadiyyatı üçün qeyri-müəyyənlikdir. Olqa Belenkaya qeyd edir ki, "Şərtlərinin danışıqları aylarla çəkən ABŞ-ın əsas tərəfdaşlarla ticarət müqavilələrinin taleyi bəlli deyil. Ölkələr razılığa gələ bilərlər, lakin onların yenidən baxılması və yeni ticarət müharibələri tələbləri istisna edilə bilməz".Rikom-Trust-ın analitik şöbəsinin müdiri Oleq Abelev də məhkəmənin qərarı beynəlxalq ticarətin proqnozlaşdırıla bilənliyini sarsıtdığı və dünyanın hər yerindəki müəssisələri gözləmə vəziyyətində qoyduğu üçün qeyri-müəyyənliyin artacağını və ticarətdə yavaşlama olacağını gözləyir. Analitik hesab edir ki, "Əsas itki etibarın itirilməsidir, çünki heç kim məhkəmə tərəfindən ləğv edilə biləcəyini bilərək Vaşinqtonla uzunmüddətli müqavilələr imzalamağa tələsməyəcək".Rusiya üçün müsbət təsirlər arasında ekspertlər əsas neft alıcılarına tarif təzyiqinin aradan qaldırılmasını vurğulayırlar. Abelev deyir: "Ləğv edilmiş rüsumlar artıq Hindistan və Çini təhdid etmir. Bu o deməkdir ki, Tramp artıq mövcud qanunvericiliyə əsasən, məsələn, Rusiya və ya İranla ticarət üçün üçüncü ölkələrə birtərəfli olaraq ikinci dərəcəli rüsumlar tətbiq edə bilməyəcək". O, həmçinin hesab edir ki, IEEPA tariflərinin qlobal tariflə əvəz edilməsi ən yüksək IEEPA tariflərinə malik ölkələrə - ilk növbədə Braziliya və Çinə, daha az dərəcədə isə Hindistan və İndoneziya, Kanada və Meksikaya fayda verə bilər. Ən əlverişli IEEPA tarif səviyyələrinə malik ölkələr, məsələn, Böyük Britaniya və Avstraliya, bundan zərər çəkə bilər.Reuters-in son sorğusuna görə, Respublikaçıların əhəmiyyətli bir hissəsi də daxil olmaqla, hər on amerikalıdan altısı prezident Donald Trampın yaşlandıqca gözlənilməz hala gəldiyini düşünür. Bununla belə, prezidentin ümumi bəyənmə reytinqi 40%-də qalır.

V.VƏLİLİ