ABŞ-İran: Danışıqlar nə vəd edir? - RAKURS

ABŞ və İran sülh danışıqları üçün daha çox vaxt ayırmaq məqsədilə atəşkəsin daha iki həftə uzadılmasını nəzərdən keçirirlər

ABŞ-İran danışıqlarının ikinci mərhələsi yaxın günlərdə baş tuta bilər. Həftəsonu Pakistanın paytaxtı İslamabadda keçirilən məsləhətləşmələrin birinci mərhələsi uğursuzluqla başa çatdı. ABŞ prezidenti əvvəlcə bir jurnalistə İranla danışıqların yavaş irəlilədiyini söyləmişdi, lakin sonra yarım saat sonra müxbirə zəng edərək ona Pakistanda qalmağı məsləhət görmüşdü, çünki növbəti iki gündə bir şey baş verə bilər. Daha əvvəl Pakistanın yüksək vəzifəli mənbələri bildirmişdilər ki, ölkə hakimiyyəti Vaşinqton və Tehranı yenidən bir araya gətirmək, eləcə də mövcud iki həftəlik atəşkəsin uzadılması üçün çalışır.Associated Press-ə verdiyi müsahibədə Pakistanın maliyyə naziri Məhəmməd Auranqzeb də Pakistan rəhbərliyinin ABŞ və İran arasında dialoqu asanlaşdırmaq üçün səylərini davam etdirdiyini bildirərək, şənbə günü İslamabadda keçirilən görüşün iki ölkə arasında təxminən 50 ildən sonra ilk birbaşa danışıqlar olduğunu xatırladıb.
Eyni komandalar
Tehranla məsləhətləşmələrin ikinci mərhələsində ABŞ vitse-prezidenti J.D. Vance, eləcə də həftəsonu İslamabadda İran rəsmiləri ilə danışıqlar aparan Donald Trampın xüsusi nümayəndələri Stiv Vitkoff və Cared Kuşner yenidən iştirak edəcək. Mənbələr qeyd ediblər ki, Tramp onlara müharibəyə diplomatik həll yolu tapmaq tapşırığı verib və bu vəzifəni yerinə yetirmək üçün onlara etibar etməyə davam edir. Administrasiya rəsmilərinin mümkün görüşün təfərrüatlarını müzakirə etdikləri bildirilir, baxmayaraq ki, çərşənbə axşamı axşamı baş tutub-tutmayacağı məlum deyil. İran da hələlik görüşün hazırlıqlarının aparıldığını təsdiqləməyib.ABŞ rəsmisi bildirib ki, gələcək danışıqlar müzakirə olunur, lakin hələlik heç nə planlaşdırılmayıb. J.D. Vens özü daha sonra İranla danışıqlar barədə nikbinliyini bildirib və uğursuz birinci mərhələyə baxmayaraq diplomatik səyləri davam etdirmək niyyətində olduğunu bildirib. Vens əlavə edib ki, prezident İranın nüvə silahı hazırlamasına və ya ABŞ tərəfindən terrorçu kimi təyin edilmiş maliyyə qruplarının sanksiyaların aradan qaldırılması müqabilində qarşısını almağa çalışır ki, bu da İran xalqının çiçəklənməsinə və qlobal iqtisadiyyata qoşulmasına kömək edəcək.
Hörmüz boğazında baş verənlər
Mövcud məlumatlara görə, ABŞ-ın blokadası başlayandan bəri bir neçə gəmi Hörmüz boğazından keçib və İran limanlarını tərk edib. Özü də su yolunu bağlayan Tehran əvvəllər ABŞ blokadasını piratçılıq aktı adlandırmışdı. Lakin, ABŞ-ın İran limanlarına qarşı tətbiq etdiyi dəniz blokadasının ilk 24 saat ərzində effektivliyi hələ də qeyri-müəyyəndir.Gəmiçilik məlumatları göstərir ki, boğazdan ən azı dörd İranla əlaqəli gəmi (o cümlədən İran limanlarına baş çəkən iki gəmi) keçib. Bazar ertəsi günortadan sonra blokada başlayandan sonra İranla əlaqəsi olmayan daha üç gəmi boğazdan keçərkən aşkar edilib. Buna baxmayaraq, ABŞ Mərkəzi Komandanlığı (CENTCOM) ilk 24 saat ərzində heç bir gəminin blokadadan keçmədiyini bildirib və əlavə edib ki, əməliyyatda 10.000-dən çox hərbi qulluqçu, eləcə də onlarla hərbi gəmi və təyyarə iştirak edib. Məlumata görə, altı ticarət gəmisi ABŞ təlimatlarına əməl etdikdən sonra geri dönüb İran limanına qayıdıb.Blokada tətbiq edildikdən sonra İranla əlaqəli iki gəmi boğazdan keçdikdən sonra istiqamətini dəyişib. Son 24 saat ərzində Hörmüz boğazından 20-dən çox kommersiya gəmisi keçib. Çin çərşənbə axşamı blokadanı təhlükəli və məsuliyyətsiz adlandırıb və bunun yalnız gərginliyi artıracağını və onsuz da kövrək olan atəşkəs razılaşmasını pozacağını xəbərdar edib.
Pakistan ABŞ-İran atəşkəsini daimi etməyə çalışır
Pakistanın Baş naziri Şahbaz Şərif ABŞ-İran danışıqlar prosesini intensivləşdirməyə çalışır. O, sülhün bərqərar olmasında maraqlı olan İranın yaxın ətrafındakı bütün ölkələrin dəstəyini təmin etməyə çalışır. Şərif Səudiyyə Ərəbistanı, Qətər və Türkiyəyə turneyə çıxıb. Pakistan Xarici İşlər Nazirliyinin açıqlamasına görə, Səudiyyə Ərəbistanı və Qətərdə danışıqlar ikitərəfli olacaq, Şərif isə Türkiyədə keçiriləcək Antalya Forumunda iştirak edəcək və orada Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanla görüşəcək.Pakistanda ordu real gücə malikdir. Buna baxmayaraq, baş nazir müəyyən edilmiş prosedurlara əməl edərək, Prezident Asif Əli Zərdarini ABŞ, İsrail və İran arasındakı münaqişəyə son qoymaq üçün danışıqların ikinci mərhələsində vasitəçilik etmək planları barədə məlumatlandırıb. Əlbəttə ki, Zərdari baş nazirin ABŞ-İran dialoqunu davam etdirmək istəyini alqışlayıb. Lakin daha vacib olan Vaşinqtonun Şərifin missiyası haqqında nə düşünməsidir. Prezident Donald Tramp Pakistanın addımlarını dəstəklədiyini bildirərək susmayıb. Onun sözlərinə görə, danışıqlar yaxın iki gün ərzində baş tuta bilər. BMT-dən də müsbət rəylər gəlib.Bir çox Qərb şərhçiləri bu barədə nikbinlik ifadə edirlər, baxmayaraq ki, ABŞ vitse-prezidenti J.D. Vance ilə İran Parlamentinin sədri Məhəmməd Baqer Qalibaf arasında həftəsonu keçirilən 21 saatlıq danışıqlar heç bir nəticə verməyib. Əl-Cəzirənin qeyd etdiyi kimi, hazırda yalnız 22 aprelə qədər əvvəl əldə edilmiş atəşkəs razılaşması qüvvədədir, bir tərəfdən ABŞ və İsrail, digər tərəfdən isə İran arasında. İsrail və İran təmsilçiləri (xüsusən də Livan Hizbullah hərəkatı) arasında atəşkəs hələ əldə edilməyib.Bu arada Tramp auditoriyasını təəccübləndirməyə davam edir. Əvvəllər o, danışıqların Avropada aparıla biləcəyini deyirdi, amma indi yenidən Pakistana işarə edərək, hökumətini deyil, Ordu Baş Qərargah rəisi Asim Muniri əla işinə görə tərifləyib. Bu arada, qarşıdan gələn danışıqlarla bağlı aydınlıq hələ də məlum deyil. AP xəbər agentliyi İran və ABŞ-ın danışıqlara razılıq verdiyini, lakin nümayəndə heyətlərinin yeri, vaxtı və tərkibi hələ müəyyən edilmədiyini bildirib. Rəsmilər İslamabad və Cenevrəyə istinad edirlər. BMT-nin baş katibi Antonio Quterreş danışıqların ikinci mərhələsinin çox ehtimal olunduğunu bildirib. Bununla belə, o, əlavə edib ki, ilk görüşdə belə mürəkkəb məsələnin həll olunması inandırıcı görünmürdü. Danışıqların davam etməsi və atəşkəsin qorunması lazımdır.Danışıqların məhsuldar olacağına ümid var. Ekspertlər Amerika tərəfinin gözlənilməzliyini nəzərə almalıdırlar. Amerika elitasının bir çox üzvü Trampın “bir az dəli” olduğunu deyir. Buna baxmayaraq, uğur qazanmaq şansı var. Pakistanın niyə vasitəçi rolunu oynadığına gəldikdə, rəsmi İslamabad qarşı tərəflərlə bərabər münasibətlər saxlayır. Bu, həm Tehrana, həm də Vaşinqtona sərfəlidir.Lakin Pakistanın Çində bir himayədarı, demək olar ki, müttəfiqi var. Bu o deməkdirmi ki, Çin birbaşa iştirak etməsə də, Pakistanın vasitəçiliyi ilə ABŞ-İran danışıqlarına təsir göstərir? Çin yalnız danışıqlara hazır olan ölkələrə kömək edə bilər. Çinin rəsmi arsenalında heç bir tərəfə güc tətbiq etmək və ya iqtisadi təzyiq göstərmək üçün alətlər yoxdur. Əlbəttə ki, Çinin İrana investisiyaları var. Əgər sülh gələrsə, bu, amerikalılar tərəfindən məhv edilmiş iqtisadiyyatın həmin sektorlarının bərpasına kömək edə bilər. Lakin Pekin ABŞ-ı İrana qarşı daha yumşaq olmağa məcbur edə bilməz. Mənə elə gəlir ki, Vaşinqton İrana qarşı sərt mövqe tutarsa və İrandan Çinə karbohidrogen tədarükünün qarşısını alarsa, Trampın may ayına planlaşdırılan Çinə səfəri ləğv edilə bilər. Lakin, neft tədarükündə və Yaxın Şərqdə sülhün bərpasında böyük marağı olan başqa bir güc var. Bu, Hindistandır. Amerika və İran niyə vasitəçi kimi Pakistanı deyil, Pakistanı seçdilər?Birincisi, Pakistan İranın qonşusudur. İkincisi, Trampın Asim Munirlə uzun müddətdir ki, yaxın münasibətləri var. Üstəlik, İrandakı İslam İnqilabından sonra Tehran və Vaşinqton arasında münasibətlər kəsildikdə, Vaşinqtondakı Pakistan səfirliyi Tehranın maraqlarını təmsil edirdi. Üçüncüsü, İsrailin İranı bombalamasına başlamazdan bir neçə gün əvvəl Hindistanın Baş naziri Narendra Modi İsrailə səfər etdi. Buna görə də Hindistanın vasitəçi rolunu iddia etməsi çətin olardı.
V.VƏLİLİ