Azərbaycan–Ukrayna münasibətləri: strateji tərəfdaşlıq modeli

Azərbaycan ilə Ukrayna arasında münasibətlər təkcə diplomatik protokolun və rəsmi bəyanatların çərçivəsinə sığmayan, illərlə formalaşmış strateji tərəfdaşlıq modelidir. Bu münasibətlərin əsasında qarşılıqlı hörmət, dövlət suverenliyinə həssas yanaşma, ərazi bütövlüyünə prinsipial dəstək və ortaq geosiyasi baxış dayanır. Prezident İlham Əliyevin Prezident Volodimir Zelenskinin Azərbaycana səfəri zamanı mətbuata verdiyi bəyanat da məhz bu siyasi xəttin ardıcıl və düşünülmüş davamı kimi diqqət çəkir.

Dövlət başçısının vurğuladığı kimi, son dörd il ərzində prezidentlər səviyyəsində yeddi görüşün keçirilməsi münasibətlərin formal deyil, dinamik və real siyasi məzmun daşıdığını göstərir. Bu, sadəcə diplomatik aktivlik deyil, iki ölkənin bir-birini strateji tərəfdaş kimi qəbul etməsinin açıq təzahürüdür. İlham Əliyevin 2022-ci ilin yanvarında Kiyevə səfəri və ondan sonra intensivləşən təmaslar Ukrayna–Azərbaycan əlaqələrinin yeni mərhələyə keçdiyini göstərmişdi. Bu gün həmin siyasi xətt daha da möhkəmlənir.
Azərbaycan və Ukrayna arasında diplomatik münasibətlər 31 yanvar 1992-ci ildə qurulub. 1996-cı ildə Ukraynanın Azərbaycanda, 1997-ci ildə isə Azərbaycanın Ukraynada səfirliyi fəaliyyətə başlayıb. Münasibətlərin hüquqi bazasını isə 2000-ci il tarixli Dostluq, əməkdaşlıq və tərəfdaşlıq haqqında Müqavilə, eləcə də 2008-ci ildə Kiyevdə imzalanmış Dostluq və strateji tərəfdaşlıq haqqında Bəyannamə formalaşdırır. Həmin sənədlər iki dövlətin bir-birinin suverenliyini, ərazi bütövlüyünü və sərhədlərinin toxunulmazlığını qarşılıqlı şəkildə dəstəkləməsini siyasi öhdəlik səviyyəsinə qaldırıb.
Bu siyasi yanaşma təsadüfi deyil. Həm Azərbaycan, həm də Ukrayna müasir tarixlərində ərazi bütövlüyü və suverenlik məsələsini milli təhlükəsizliyin mərkəzinə qoymuş dövlətlərdir. Məhz buna görə beynəlxalq hüququn prinsiplərinə söykənən qarşılıqlı dəstək iki ölkə arasında münasibətlərin əsas sütununa çevrilib. BMT, ATƏT, GUAM, QDİƏT və digər beynəlxalq platformalarda nümayiş olunan qarşılıqlı siyasi həmrəylik də bunun davamıdır.
Prezident İlham Əliyevin bəyanatında enerji sahəsinə xüsusi yer ayrılması da strateji məntiq daşıyır. SOCAR-ın Ukraynada uzun illərdir uğurla fəaliyyət göstərməsi yalnız iqtisadi iştirak deyil, eyni zamanda etibarlı tərəfdaşlıq nümunəsidir. Energetika artıq sadəcə kommersiya sahəsi deyil, regional təhlükəsizlik və geosiyasi dayanıqlıq məsələsidir. Bu baxımdan Azərbaycan enerji təhlükəsizliyi məsələsində Ukrayna üçün mühüm tərəfdaş olaraq çıxış edir. Birgə investisiya layihələri, yeni təşəbbüslər və sərmayə qoyuluşu ilə bağlı aparılan müzakirələr göstərir ki, tərəflər münasibətləri yalnız qorumaq yox, genişləndirmək niyyətindədir.
Ticarət dövriyyəsinin yarım milyard dolları keçməsi, əvvəlki illərdə isə bir milyard dollara yaxınlaşması iqtisadi potensialın real göstəricisidir. Prioritet istiqamətlər arasında energetika, nəqliyyat, aqrar-sənaye, logistika və qarşılıqlı investisiya xüsusi yer tutur. 2022-ci ildə əldə olunmuş razılaşmalar isə bu əməkdaşlığın həcmini iki dəfə artırmaq məqsədini ortaya qoymuşdu.
Hərbi-texniki əməkdaşlıq məsələsinin gündəmdə olması isə münasibətlərin strateji dərinliyini daha aydın göstərir. Həm Azərbaycanda, həm də Ukraynada müdafiə sənayesinin inkişafı birgə istehsal və sənaye kooperasiyası üçün ciddi imkanlar yaradır. Bu sahədə əməkdaşlıq yalnız müdafiə gücünün artırılması deyil, həm də texnoloji tərəfdaşlıq və sənaye modernləşməsi baxımından əhəmiyyətlidir.
Bununla yanaşı, Azərbaycanın Ukraynaya humanitar dəstəyi də münasibətlərin insani ölçüsünü ortaya qoyur. Rəsmi Bakı təkcə siyasi bəyanatlarla deyil, konkret addımlarla da bu tərəfdaşlığı nümayiş etdirir. Ukraynaya humanitar yardım üçün vəsait ayrılması, enerji avadanlıqlarının göndərilməsi və davamlı dəstək xətti Azərbaycanın prinsipial mövqeyinin ifadəsidir. 2025-ci ildə bu məqsədlə əlavə maliyyə vəsaitinin ayrılması da bunu bir daha təsdiqlədi.
Bugünkü reallıq göstərir ki, Azərbaycan–Ukrayna münasibətləri situativ maraqlara deyil, uzunmüddətli siyasi etimada əsaslanır. Prezidentlərin müntəzəm təmasları, hökumətlərarası komissiyaların fəaliyyəti, parlamentlərarası əməkdaşlıq və iqtisadi layihələr bu münasibətləri institusional dayanıqlığa çevirib.
Prezident İlham Əliyevin dediyi kimi, bugünkü səfər Azərbaycan–Ukrayna dostluq əlaqələrinin inkişafına növbəti mühüm töhfədir. Bu, sadəcə diplomatik nəzakət cümləsi deyil, regionun dəyişən geosiyasi mənzərəsində iki dövlətin bir-birinə verdiyi siyasi mesajdır: suverenlik, qarşılıqlı hörmət və strateji tərəfdaşlıq üzərində qurulan münasibətlər zamanın sınağından keçir və daha da güclənir.
Məhz buna görə Azərbaycan–Ukrayna əlaqələri yalnız iki ölkə arasında münasibət deyil — bu, prinsipial dövlət davranışının, siyasi etibarın və gələcəyə hesablanmış tərəfdaşlığın nümunəsidir.

Elnarə Akimova
Milli Məclisin deputatı, YAP İdarə Heyətinin üzvü,
Filologiya elmləri doktoru