Milli iradənin institusional zəfəri - ŞƏRH

Tarixin elə anları var ki, zamanın özü belə bir millətin taleyini dəyişən qərarların şahidinə çevrilir. 1993-cü ilin iyun ayının ortalarında Azərbaycan məhz belə bir anın astanasında dayanmışdı. Ölkəni bürüyən dərin idarəetmə boşluğu, hərbi-siyasi çöküş və parçalanma təhlükəsi fonunda xalqın və ziyalıların təkidli çağırışı ilə Ulu Öndər Heydər Əliyevin yenidən siyasi səhnəyə qayıdışı sıravi bir hökumət dəyişikliyi deyildi. Bu, dövlətçiliyin məhv olmaq üzrə olan mexanizmini dayandıran, onu yenidən quran və təkmilləşdirən institusional zəfərin başlanğıc nöqtəsi oldu. Məhz bu qayıdışın idarəçilik aspektlərini təhlil etdikdə aydın olur ki, söhbət mürəkkəb, lakin son dərəcə sistemli şəkildə həyata keçirilmiş bir dövlət quruculuğu strategiyasından gedir.

1991-ci ildə müstəqilliyini bərpa etmiş Azərbaycanın idarəetmə sistemi qısa müddət ərzində faktiki olaraq dağılmışdı. Hələ Sovet dövründən qalma inzibati-amirlik mexanizmi fəaliyyət göstərmirdi, yeni demokratik institutlar isə yalnız formal olaraq mövcud idi. Prezident seçkiləri ilə bağlı rəqəmlər bu böhranın dərinliyini göstərir: 1992-ci ilin iyununda keçirilmiş seçkilərdə iştirakçılıq 76 faizdən bir qədər çox olsa da, regionlarda hakimiyyət faktiki olaraq yerli silahlı dəstələrin əlində idi. Milli Məclisdə siyasi qruplar arasında fikir ayrılıqları ifrat həddə çatmış, icra hakimiyyəti zəifləmiş, ölkənin cənubunda və şimalında separatçı meyillər baş qaldırmışdı. Hüquq-mühafizə orqanlarının nüfuzu tamamilə itirilmişdi. Ən təhlükəlisi isə Qarabağ müharibəsindəki ağır itkilər fonunda ordunun idarə oluna bilməməsi idi. Laçın 1992-ci ilin mayında işğal edildikdən sonra Azərbaycanın nəinki hərbi, hətta mülki idarəetmə qabiliyyəti ciddi şəkildə sual altına düşmüşdü. 1993-cü ilin əvvəlinə olan məlumatlar göstərir ki, cəbhədəki bölmələrin yalnız 30-40 faizi birbaşa Müdafiə Nazirliyinə tabe idi, qalanları isə müxtəlif siyasi qrupların əlində alətə çevrilmişdi.

1993-cü il 4 iyun hadisələri bu xaosun kulminasiya nöqtəsi oldu. Gəncə şəhərində yerləşən 709 saylı hərbi hissənin tərksilah edilməsi ilə bağlı əməliyyat iflasa uğradıqda, hökumət qüvvələri ilə keçmiş korpus komandiri Surət Hüseynovun ətrafında birləşən silahlılar arasında açıq qarşıdurma başlandı. Mərkəzi icra hakimiyyətinin nümayəndələri girov götürüldü. Ən qorxulusu isə üsyançı qüvvələrin Bakı üzərinə yürüşə başlaması idi. Ölkə daxili vətəndaş müharibəsi astanasında idi. Paralel olaraq erməni silahlı qüvvələri bu boşluqdan istifadə edərək irimiqyaslı hücuma keçmiş, Ağdam istiqamətində təhlükəli irəliləyiş əldə etmişdi. Dövlət başçısının bu şəraitdə Naxçıvana getməsi isə idarəetmə vakuumunu tam həddə çatdırdı. Məhz bu gərginlik fonunda xalq bir daha öz müdrikliyini nümayiş etdirərək Ulu Öndər Heydər Əliyevə üz tutdu.

Bu qayıdış siyasi ədəbiyyatda tez-tez sadəcə “hakimiyyətə gəlmə” kimi xarakterizə olunsa da, əslində proses daha mürəkkəb idi. Ulu Öndər Heydər Əliyev Bakıya gəlişindən cəmi saatlar sonra, iyunun 15-də Ali Sovetin sədri seçildi. Onun ilk addımları – qiyamçı qüvvələrlə Bakıya qədər gəlmək şərti ilə aparılan birbaşa danışıqlar, paralel olaraq cəbhə bölgələrinə səfərləri – dövlətin sükanının yenidən sahibli əllərə keçdiyini göstərirdi. Azərbaycanda dövlət idarəçiliyinin bərpası Heydər Əliyevin rəhbərliyi altında dörd fundamental sütun üzərində quruldu: hüquqi baza, kadr islahatları, iqtisadi təməl və təhlükəsizlik sisteminin təsis edilməsi.

İlk növbədə konstitusiya boşluğu aradan qaldırıldı. Həmin dövrdə ölkə hələ də 1978-ci il Sovet Konstitusiyasının qalıqları ilə idarə olunurdu. Artıq oktyabr ayında keçirilmiş ümumxalq səsverməsi ilə prezidentə etimad göstərildi. 1995-ci il noyabrın 12-də qəbul edilmiş yeni Konstitusiya isə müasir Azərbaycan dövlətinin hüquqi skeletini formalaşdırdı. Bu sənəd ilk dəfə olaraq dövlət hakimiyyətinin bölünməsi prinsipini, qanunun aliliyini, bələdiyyə sistemini təsbit etdi. Məhz bu andan etibarən idarəetmə şəxsi münasibətlər üzərində deyil, yazılı hüquq normaları üzərində qurulmağa başladı. Eyni zamanda, 1999-cu ildə keçirilən ilk çoxpartiyalı bələdiyyə seçkiləri ilə ölkədə yerli özünüidarəetmə institutu yaradıldı. Bu seçkilərdə 2,5 milyondan çox seçici iştirak etdi ki, bu da dövrün şərtləri üçün olduqca yüksək göstərici idi.

Kadr islahatları bu quruculuğun ikinci mühüm tərkib hissəsi idi. Ulu Öndər Heydər Əliyev çox gözəl başa düşürdü ki, istənilən mükəmməl qanun ancaq peşəkar icraçılar sayəsində işlək mexanizmə çevrilə bilər. Buna görə də dövlət idarəetmə sistemində “siyasi təyinat” prinsipi tədricən “peşəkar dövlət qulluğu”nun formalaşması istiqamətində dəyişdirildi. 1999-cu ildə Dövlət İdarəçilik Akademiyasının yaradılması məhz bu strategiyanın tərkib hissəsi idi. Məlumatlar göstərir ki, 1994-2003-cü illər arasında dövlət qulluğunda çalışanların sayı təxminən 30 faiz yenilənmiş, yeni nəsil gənc, xarici dil bilən, Qərb idarəetmə modellərinə bələd olan mütəxəssislər sistemə cəlb edilmişdir. Paralel olaraq, regionlarda icra hakimiyyəti başçılarının bilavasitə Prezident Administrasiyasına tabe olması mexanizmi formalaşdırılaraq mərkəz-əyalət əlaqələri normallaşdırıldı.

İqtisadiyyatın bərpası olmadan hər hansı bir dövlətin idarəçilik qabiliyyətindən danışmaq mümkünsüzdür. 1993-cü ildə iqtisadi mənzərə dəhşətli idi: illik inflyasiya 1000 faizi ötmüş, Ümumi Daxili Məhsul (ÜDM) əvvəlki illə müqayisədə 23,1 faiz azalmışdı. Sənaye istehsalı 1990-cı illə müqayisədə üçdə iki səviyyəsinə enmiş, əmək haqları aylarla verilmirdi. Məhz 1994-cü ilin sentyabrında imzalanmış “Əsrin müqaviləsi” bu tənəzzülün qarşısını aldı. Enerji sektorunda həyata keçirilən bu addım tək iqtisadi deyil, həm də strateji idarəetmə qərarı idi. 11 beynəlxalq şirkətlə imzalanmış bu saziş Azərbaycana təkcə milyardlarla dollar investisiya gətirmədi, həm də beynəlxalq idarəetmə standartlarını tətbiq etməyə imkan verdi. Nəticədə 1996-cı ildə ilk dəfə olaraq ÜDM-də artım qeydə alındı, 1997-ci ildə bu artıq 5,8 faiz təşkil etdi. Manatın məzənnəsi sabitləşdi, Dövlət Neft Fondu yaradılaraq gəlirlərin şəffaf idarə olunması üçün institusional zəmin yaradıldı.

Dövlət idarəçiliyinin bərpasında təhlükəsizlik sistemindəki islahatlar xüsusi yer tutur. 1993-cü ilin payızına qədər ölkədə qeyri-qanuni silahlı dəstələrin sayı onlarla ölçülürdü. Yalnız Bakı və ətraf qəsəbələrdə hakimiyyətə tabe olmayan 15-ə yaxın hərbiləşmiş dəstə mövcud idi. Ulu Öndər Heydər Əliyevin yürütdüyü sistemli siyasət nəticəsində bu dəstələr mərhələli şəkildə tərksilah edildi. 1994-cü ilin əvvəlində qanunsuz silahlı birləşmələr üzərində nəzarət quruldu, 1995-ci ilin mart və avqust aylarında xaricdən idarə olunan çevriliş cəhdlərinin qarşısı alındı. Bununla paralel olaraq, nizami ordu quruculuğu sürətləndirildi. Döyüş bölgələrində xaotik birləşmələr ləğv edilərək vahid komandanlıq sistemi yaradıldı. 1994-cü ilin may ayında atəşkəs haqqında sazişin imzalanması ilə dövlət öz ərazi bütövlüyünü qorumaq üçün vaxt qazandı. Bu müddət ərzində orduda keçirilmiş struktur islahatları - peşəkar zabit korpusunun formalaşdırılması, hərbi təhsil müəssisələrinin açılması - Azərbaycanın sonrakı iyirmi ildə hərbi gücünü bərpa etməsinin infrastrukturunu hazırladı.

İnstitusional yaddaşın formalaşdırılması da mühüm addım idi. Bu dövrdə dövlətçilik ənənəsinin yaşadılması üçün arxiv işi qaydaya salındı, tarixşünaslıq inkişaf etdirildi. Dövlət atributları ilə bağlı yeni qanunvericilik bazası hazırlanaraq, Dövlət Bayrağı, Gerb və Himn kimi milli kimlik rəmzlərinin statusu möhkəmləndirildi. 1998-ci ildə Prezident seçkiləri bu sabitləşmənin siyasi göstəricisi oldu: seçkilərdə 76 faizdən çox seçici fəallığı qeydə alınmış, Ulu Öndər Heydər Əliyev səslərin mütləq əksəriyyətini qazanmışdı. Bu rəqəmlər dövlət idarəçiliyinin şəffaflaşmasının və xalq etimadının bərpasının bariz sübutu idi.

Sosial sahədə aparılan islahatlar da bu idarəetmə modelinin ayrılmaz hissəsi idi. 1996-cı ildə başlanan Torpaq İslahatı 1,3 milyon hektardan çox torpağın kəndlilərə paylanması ilə nəticələndi. Bu, kənd təsərrüfatının idarə olunmasında mərkəzi planlaşdırmadan bazar münasibətlərinə keçidin tipik nümunəsi idi. Eyni zamanda, təhsil islahatları nəticəsində 1994-2003-cü illərdə ali məktəb tələbələrinin sayı 30 faiz artdı, yeni elm və təhsil müəssisələri şəbəkəsi genişləndirildi. Səhiyyə sistemində isə ilk tibbi sığorta pilot layihələrinin əsası qoyuldu. Bütün bu tədbirlər cəmiyyətin dövlətə inamını bərpa etməklə, sonrakı islahatlar üçün ictimai zəmin yaratdı.

Bu gün Azərbaycanın dövlət idarəçilik sistemi həmin illərdə qoyulmuş təməllər üzərində inkişaf edir. 1993-cü ilin iyun qayıdışı olmasaydı, nə Əsrin müqaviləsi, nə də ki, onun açdığı iqtisadi dirçəliş mümkün olardı. Həmin qayıdış dövlət institutlarının sıfır nöqtəsindən yaradılması idi. Ulu Öndər Heydər Əliyevin idarəetmə fəlsəfəsinin əsasında dayanan mərkəzçilik, qanunçuluq, mərhələli islahatçılıq, peşəkarlığa üstünlük vermə prinsipləri Azərbaycan dövlətini xaosdan xilas edərək inkişaf trayektoriyasına çıxardı. Statistik göstəricilər də bu zəfəri təsdiqləyir: əgər 1993-cü ildə Azərbaycanda ÜDM cəmi 1,5 milyard dollar idisə, 2003-cü ildə bu rəqəm 7,3 milyard dollara çatmışdı. Sənaye istehsalı 2 dəfəyə yaxın artmışdı. Bunlar sırf iqtisadi nailiyyətlər deyil, eyni zamanda düzgün qurulmuş idarəetmə modelinin konkret nəticələridir.

Sonda belə bir qənaətə gəlmək olar ki, 1993-cü il iyunun 15-dən başlayan proses sadəcə bir siyasi liderin hakimiyyətə qayıdışı deyil, Azərbaycan dövlətinin yenidən təsis edilməsi aktı idi. O gün Ulu Öndər Heydər Əliyevin əlində tək Ali Sovetin sədr kürsüsü deyil, həm də bir millətin sağ qalmaq və yaşamaq iradəsi var idi. Məhz bu milli iradə institusional mexanizmlərə çevrilərək Azərbaycanı uçurumun kənarından geri döndərdi və onu bu gün qürur duyduğumuz müstəqil, güclü bir dövlət kimi dünya xəritəsinə möhürlədi.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev 2003-cü ildən etibarən Ulu Öndər Heydər Əliyevin dövlət quruculuğu strategiyasını uğurla davam etdirmiş, bu təməllər üzərində Azərbaycanı hərtərəfli inkişaf etdirərək yeni tarixi nailiyyətlərə imza atmışdır. Onun rəhbərliyi ilə ölkəmiz iqtisadi, siyasi və hərbi baxımdan daha da güclənmiş, regionun lider dövlətinə çevrilmişdir. Bu gün Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünü tam bərpa etmiş, ədalətli mövqeyini beynəlxalq aləmdə təsdiqləmişdir.

Nihad Namazlı

Bakı Slavyan Universiteti, Beynəlxalq Münasibətlər üzrə 3-cü tədris ili tələbəsi-