Türküstanda TDT Zirvə görüşü: qarşılıqlı əlaqə və ortaq gələcək - TƏHLİL

Prezident İlham Əliyev: "Hər bir Zirvə görüşü birliyimizin gücləndirilməsinə istiqamətlənmiş növbəti addım olur"

Türkdilli ölkələrin vahid platformada birləşməsi bu ölkələr arasında siyasi, iqtisadi, mədəni və digər sahələrdə əməkdaşlıq əlaqələrinə yeni imkanlar açıb. Qloballaşma meyillərinin gücləndiyi müasir dövrdə tarixi köklərə bağlı olan Türk dövlətləri sarsılmaz birlik nümayiş etdirirlər ki, bu da ziddiyyətlərlə dolu olan bir dünyamızda böyük əhəmiyyət kəsb edir. Türk dövlətləri ilə münasibətlərin möhkəmləndirilməsi Azərbaycanın xarici siyasətinin əsas prioritetlərindən biridir. Son illərdə Türk dövlətləri arasında əlaqələr bütün sahələrdə intensiv xarakter alıb və dövrün tələblərinə, baş verən proseslərə uyğun olaraq sürətlə inkişaf etdirilir. Azərbaycan türk dövlətləri arasında əməkdaşlığın dərinləşməsi prosesində aparıcı rola malik ölkələrdəndir. Belə ki, türk dövlətlərinin inteqrasiyası üçün fəal siyasi təşəbbüslərlə çıxış edir, iqtisadi maraqların uzlaşdırılması məqsədilə koordinasiyanın formalaşmasını gerçəkləşdirir.

Mayın 15-də Qazaxıstanın və bütün türk sivilizasiyasının ən qədim şəhərlərindən biri olan Türküstanda Türk Dövlətləri Təşkilatı (TDT) Dövlət Başçıları Şurasının qeyri-rəsmi Zirvə görüşü keçiriləcək. Türküstanın təşkilata üzv dövlətlərin liderlərinin daha bir görüşü üçün adi məkan deyil, həm də Türk dünyasının möhkəmlənməsində yeni bir mərhələnin rəmzi olacağı gözlənilir. Sürətli geosiyasi transformasiyalar fonunda TDT Avrasiyada tədricən siyasi, iqtisadi, humanitar və texnoloji qarşılıqlı əlaqə üçün mühüm mərkəzə çevrilir.

TDT-nin qeyri-rəsmi Zirvə görüşləri türk dövlətləri arasında siyasi etimadın, strateji koordinasiyanın və ortaq gündəliyin hazırlanmasının gücləndirilməsi nöqteyi-nəzərindən təsirli bir mexanizm olduğunu artıq sübut edib. Məhz bu kontekstdə Türküstanda keçiriləcək Zirvə görüşü Türk dünyasının birliyinin, qarşılıqlı əlaqəsinin və ortaq gələcəyinin gücləndirilməsinə yönəlmiş kursun davamı kimi müstəsna əhəmiyyətə malikdir. Bu kurs iki il əvvəl Azərbaycanın mədəniyyət paytaxtı Şuşada effektiv şəkildə müəyyən edilib.

Qazaxıstanın Türküstan şəhəri türk xalqlarının tarixi yaddaşında mühüm yer tutur. Bu şəhər Türk dünyasının əsas mənəvi və mədəni mərkəzlərindən biridir və görkəmli mütəfəkkir, sufi filosofu və türk sivilizasiyasının formalaşmasına misilsiz təsiri olan mənəvi müəllim Xoca Əhməd Yəsəvinin irsi ilə sıx bağlıdır. Türküstan əsrlər boyu mənəvi birlik, mədəni mübadilə və türk xalqları arasında ortaq sivilizasiya kimliyinin formalaşması məkanı olaraq qalıb. Bu gün həmin tarixi rəmz yeni siyasi və strateji meyar qazanır.

Türküstanda Türk Dövlətləri Təşkilatının Zirvə görüşünün keçirilməsi üzv ölkələrin inteqrasiyanı təkcə praqmatik maraqlar üzərində deyil, həm də dərin mədəni və tarixi təməl üzərində qurmaq istəyini vurğulayır.

“TÜRK DÖVLƏTLƏRİ İLƏ ƏLAQƏLƏRİMİZ PRİORİTET İSTİQAMƏT KİMİ MÜƏYYƏN OLUNUB”

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev çıxışlarının birində bildirdiyi kimi, "Türk dünyasının birləşməsi istiqamətində ölkələrimiz böyük səylər göstərirlər. Bildiyiniz kimi, Azərbaycanın xarici siyasətinin prioritetlərinin müəyyən edilməsi zamanı Türk dünyasının gücləndirilməsi, Türk dövlətləri ilə əlaqələrimiz prioritet istiqamət kimi müəyyən olunub". Prezident “Bizim ailəmiz Türk dünyasıdır, bizim başqa ailəmiz yoxdur”, - deyərək bildirib ki, əslində, bu, ölkəmizin bu istiqamətdəki siyasətini açıq şəkildə büruzə verir: “Şadam ki, son illər ərzində Türk Dövlətləri Təşkilatı xətti ilə aparılan işlər birliyimizi daha da gücləndirir".

Bildiyiniz kimi, Azərbaycan Prezidentinin təşəbbüsü ilə Şuşada Türk Dövlətləri Təşkilatının qeyri-rəsmi Zirvə görüşü keçirildi. Dövlət başçımızın çıxışlarının birində bildirdiyi kimi, "Hər bir Zirvə görüşü birliyimizin gücləndirilməsinə istiqamətlənmiş növbəti addım olur. Çox şadam və həmkarlarıma minnətdaram ki, onlar bu təşəbbüsü dəstəkləyiblər". Şuşa şəhərində keçirilən qeyri-rəsmi Zirvə görüşün əsas mövzuları nəqliyyat və iqlimlə bağlı oldu. "Çünki bu gün nəqliyyat əlaqələrinin qurulması və genişləndirilməsi Türk dünyasının birləşməsi ilə sıx bağlı olan prosesdir”, – deyə Prezident bildirmişdir. Görüşdən sonra nəqliyyat və logistika əlaqələrinin, əsasən, Asiya və Avropa arasında Orta Dəhlizin daha da inkişaf etdirilməsi kursunu müəyyən edən Qarabağ Bəyannaməsi imzalandı. Bu sənəddə TDT daxilində iqtisadi inteqrasiyanın dərinləşdirilməsi, birgə infrastruktur və investisiya layihələrinin dəstəklənməsi, enerji, rəqəmsallaşma və iqlim siyasəti sahələrində əməkdaşlıq, Türk dünyasının mədəni və humanitar birliyinin gücləndirilməsi, üzv dövlətlərin ərazi bütövlüyünə və suverenliyinə dəstək verilməsi və TDT-nin regional təşkilat kimi beynəlxalq rolunun artırılması nəzərdə tutulur. Şuşa Zirvə görüşü əhəmiyyətli tarixi hadisəyə və türk inteqrasiyasının yeni mərhələsinin rəmzinə çevrildi. Zirvə görüşünün erməni işğalından azad edildikdən sonra bərpa olunan Şuşada keçirilməsi dərin siyasi, simvolik və sivilizasiya əhəmiyyətinə malik idi. Bu, türk dövlətləri arasında həmrəyliyin rəmzi və Cənubi Qafqazda dəyişən geosiyasi reallıqdan sonra regional əməkdaşlığın yeni mərhələsinin təsdiqi oldu.

“SÜNİ İNTELLEKT VƏ RƏQƏMSAL İNKİŞAF”

Builki Zirvə görüşünün “Süni intellekt və rəqəmsal inkişaf” mövzusu Türk Dövlətləri Təşkilatının hazırkı inkişaf mərhələsinin fərqli bir xüsusiyyətidir. Bu, əsasən, siyasi və mədəni inteqrasiyadan texnoloji və innovativ qarşılıqlı əlaqəyə keçiddir. Mövzu XXI əsrdə dövlətlərin rəqabət qabiliyyətinin yalnız resurslar və coğrafiya müstəvisində deyil, həm də texnoloji inqilaba uyğunlaşma qabiliyyəti ilə müəyyən edildiyi anlayışı əks etdirir. Azərbaycan öz rəqəmsal ekosistemini fəal şəkildə inkişaf etdirir və tədricən Türk Dövlətləri Təşkilatı regionunda əsas texnologiya mərkəzinə çevrilir, həmçinin iqtisadiyyatı dəyişdirmək və dövlət idarəçiliyinin səmərəliliyini artırmaq üçün süni intellekt (AI) və rəqəmsallaşmaya diqqət yetirir. Ölkə 2025-2028-ci illər üçün beş əsas sahəni - AI tənzimlənməsi, insan resurslarının təlimi, data infrastrukturunun inkişafı, elmi tədqiqatlar və beynəlxalq əməkdaşlığı ehtiva edən genişmiqyaslı AI strategiyası həyata keçirir.

2025-ci il sentyabrın 8-də də Bakıda Süni İntellekt Akademiyasının açılışı bu istiqamətdə atılan mühüm addım oldu. Ortaq Süni İntellekt İnstitutunun yaradılması Türk dünyasında əməkdaşlığı keyfiyyətcə yeni səviyyəyə qaldıra, Türk Dövlətləri Təşkilatını təkcə siyasi və iqtisadi birliyə deyil, həm də Avrasiyanın intellektual və texnoloji mərkəzlərindən birinə çevirə bilər.

2026-cı il Türk Dövlətləri Təşkilatı üçün əlamətdar ildir. Türküstanda keçiriləcək qeyri-rəsmi Zirvə görüşü və Türkiyədə Türk Dövlətləri Təşkilatının Dövlət Başçıları Şurasının Zirvə görüşü ilə yanaşı, bu il 1926-cı ildə Bakıda keçirilən Birinci Türkoloji Qurultayın bir əsrlik yubileyi qeyd olunur. Bu tədbirlərin tarixi, həmçinin dərin simvolik əhəmiyyəti var, çünki Türk dünyasını təkcə coğrafiya və siyasət deyil, həm də ortaq intellektual yaddaş birləşdirir.

Birinci Türkoloji Qurultay bütün Türk dünyası üçün XX əsrin ən vacib intellektual hadisələrindən birinə çevrildi. Mərkəzi Asiyadan Anadoluya qədər müxtəlif türk bölgələrindən olan alimlər, dilçilər, tarixçilər və maarifçilər Bakıda toplaşdılar. Məhz həmin vaxt müasir dövrdə ilk dəfə olaraq Türk dünyası ortaq mədəni, linqvistik və intellektual məkanını sistemli şəkildə müzakirə etməyə başladı. Qurultay türk xalqlarının yaxınlaşmasına, mədəni qarşılıqlı əlaqənin güclənməsinə və müştərək humanitar məkanın formalaşmasına töhfə verdi.

Bu gün 1926-cı il qurultayı Türk dünyasının müasir inteqrasiyasının tarixi təməli və Türk Dövlətləri Təşkilatının intellektual sələfi, həmçinin türk həmrəyliyi ideyasının müjdəçisi kimi qəbul edilir.

Xüsusi olaraq qeyd edək ki, əməkdaşlığın dərinləşməsi fonunda ortaq türk əlifbası ideyası yeni məna kəsb edir. Bu gün ortaq əlifba sadəcə texniki ünsiyyət vasitəsi kimi deyil, həm də XXI əsrdə Türk dünyasının mədəni və humanitar birliyinin rəmzi olaraq qəbul edilir. Azərbaycan bu prosesdə mərkəzi rol oynayır, müstəqillik qazandıqdan sonra postsovet türk dövlətləri arasında latın qrafikasını tam qəbul edən və dil islahatlarını uğurla həyata keçirən ilk ölkə olub. Azərbaycanın təcrübəsi cəmiyyətin yeni yazı sisteminə uyğunlaşması üçün uğurlu bir model kimi qəbul edilir.

2024-cü ilin sentyabr ayında Bakıda keçirilən Türk Dünyası Ortaq Əlifba Komissiyasının iclası xüsusi qeyd olunmalıdır. Həmin tədbirdə türk ölkələrinin nümayəndələri Türk Akademiyasının iştirakı ilə 34 latın hərfinə əsaslanan ortaq əlifba layihəsi üzərində razılığa gəldilər. Bu proses vahid humanitar məkanın formalaşdırılması, mədəni əməkdaşlığın gücləndirilməsi və türk xalqları arasında təhsil sahəsində qarşılıqlı əlaqələrin genişləndirilməsi baxımından strateji əhəmiyyətə malikdir.Bildiyimiz kimi, türk dövlətlərinin regionda sabitliyin və sülhün qorunub saxlanılmasında rolu getdikcə artır. Ümumilikdə türk dövlətləri arasında əlaqələr bütün sahələrdə uğurla inkişaf edir. Türk dünyasında müasir əməkdaşlıq adi dövlətlərarası qarşılıqlı əlaqələrin əhatə dairəsindən çox-çox kənara çıxır. Müasir dünyada türk birliyi təkcə ortaq keçmişə deyil, həm də gələcəyə hədəflənən inkişaf yolundadir.

Zümrüd BAYRAMOVA