Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin irsindən müstəqil Azərbaycanın dövlət quruculuğuna uzanan yol

1918-ci il mayın 28-də elan edilən İstiqlal Bəyannaməsi Azərbaycan xalqının milli özünüdərk tarixinin ən mühüm sənədi kimi özünü təsdiqlədi. Bu sənəd yalnız hüquqi bir akt deyil, eyni zamanda əsrlər boyu öz müstəqilliyini qoruyub saxlamağa çalışan bir xalqın daxili iradəsinin rəsmi ifadəsi idi. Bəyannamə milli kimlik şüurunu möhkəmləndirdi, torpaq, dil, mədəniyyət və tarix ətrafında formalaşmış kolektiv şəxsiyyəti hüquqi müstəviyə çıxardı.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti məhz bu bəyannamə əsasında qurularaq xalqın özünüidarəetmə hüququnu dünyaya elan etdi. Müstəqilliyin elanından öncəki dövrdə həm daxili çətinliklər, həm də xarici təzyiqlər altında boğulan milli duyğular bu tarixi addımla açıq ifadəsini tapdı.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti 1918–1920-ci illərdə mövcud olmuş, lakin bu qısa zaman kəsiyində tarixə silinməz izini buraxmışdır. Cümhuriyyət Şərq aləmində ilk demokratik, hüquqi, dünyəvi və parlamentli respublika kimi qurulmuş, bu xüsusiyyətinə görə dünya siyasi tarixinə daxil olmuşdur. Ölkədə universal seçki hüququ tətbiq edilmiş, qadınlara səs vermək hüququ tanınmış — bu isə o dövrün Qərb demokratiyalarının da çoxundan öndə getmək demək idi.
Ulu Öndər Heydər Əliyev bu barədə dəfələrlə vurğulamışdır:
"Azərbaycanda Şərq aləmində ilk dəfə demokratik, hüquqi dövlət yarandı, xalq cümhuriyyəti qısa bir zamanda çox işlər gördü. Ən mühümü odur ki, Azərbaycanın müstəqilliyinin, dövlətçiliyinin əsaslarını qurdu, Azərbaycan dövlətinin, hökumətinin təsisatlarını yaratdı."
Cəmi 23 ay fəaliyyət göstərməsinə baxmayaraq, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövlətçilik baxımından son dərəcə mühüm addımlar atmışdır. Bu dövr ərzində milli ordu qurulmuş, dövlət idarəetmə sistemi yaradılmış, xarici ölkələrlə diplomatik əlaqələr qurulmuşdur. Həmçinin milli pul vahidi dövriyyəyə buraxılmış, milli təhsil və mədəniyyət müəssisələri fəaliyyətə başlamışdır.
Xalq Cümhuriyyətinin əsas nailiyyətləri
Şərqdə ilk parlamentli demokratik respublikanın elanı
Universal seçki hüququnun, o cümlədən qadın seçki hüququnun tətbiqi
Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi rəsmiləşdirilməsi
Milli ordu və dövlət idarəetmə qurumlarının yaradılması
Xarici dövlətlərlə diplomatik əlaqələrin qurulması
Bakı Dövlət Universitetinin (indiki BDU) təsis edilməsi
Milli bayraq, gerb və himnin müəyyənləşdirilməsi
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yalnız öz dövrünün deyil, gələcək nəsillərin də dövlətçilik mənbəyinə çevrildi. Bu irsin ən böyük dəyəri ondadır ki, o, demokratik idarəçilik, hüquqi dövlət quruculuğu və dünyəvilik prinsiplərini özündə cəmləşdirirdi. Həmin prinsiplər sonralar müstəqil Azərbaycan Respublikasının quruculuğuna da təkan verdi.
Ulu Öndər Heydər Əliyevin dediyi kimi:
"Bu gün tam qətiyyətlə demək olar ki, Azərbaycan dövləti, müstəqil Azərbaycan Respublikası 1918-ci ildə yaranmış Xalq Cümhuriyyətinin varisidir."
Bu tarixi varislik münasibəti 1990-cı illərdə müstəqilliyin bərpasından sonra daha da möhkəmləndirildi.
Sovet dövründə süni şəkildə bastırılan milli müstəqillik ideyası 1991-ci ildə yenidən həyata keçdi. Lakin müstəqilliyin elanı ilk illərdə daxili siyasi böhran, iqtisadi çöküş və işğal şəraitinə düşdü. Məhz bu kritik tarixi anda Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi iradəsi və müdrik rəhbərliyi Azərbaycanı parçalanmaqdan xilas etdi.
Onun dövlətçiliyə olan dərin bağlılığı sayəsində Azərbaycan öz müstəqil inkişaf yoluna qədəm qoydu, beynəlxalq münasibətlər sisteminə inteqrasiya etdi, milli maraqlarını etibarlı şəkildə müdafiə etməyə başladı. "Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti İli" — bu ad özü bir yaddaş aktıdır, tarixi ölçülərə layiq bir etirafın ifadəsidir.
Müstəqil Azərbaycanın 1991-ci ildə qəbul etdiyi Konstitusiya Aktı Xalq Cümhuriyyəti ilə tarixi varislik əlaqəsini hüquqi cəhətdən rəsmiləşdirdi. Bu akt eyni zamanda "Müstəqillik günü haqqında" Azərbaycan Respublikasının müvafiq qanunu ilə 28 Mayın rəsmi dövlət bayramı kimi tanınmasına hüquqi əsas yaratdı. Həmin gün artıq təkcə tarixi bir tarix deyil, milli kimliyin, dövlət iradəsinin və xalqın azadlığa olan əzminin rəmzi kimi qeyd olunur.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti tərəfindən qəbul edilmiş üçrəngli bayraq — mavi, qırmızı və yaşıl zolaqlar, üzərindəki ay-ulduz — bugün müstəqil Azərbaycanın dövlət rəmzidir. Bu bayrağın 2020-ci ildə işğaldan azad olunmuş ərazilərdə dalğalanması yalnız hərbi qələbənin deyil, eyni zamanda tarixin dairəsini tamamlayan simvolik bir anın təcəssümü idi. Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi altında qazanılan bu qələbə milli dövlətçilik ənənəsinin gələcək nəsillərə ötürülməsinin ən parlaq nümunəsidir.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 80 illik yubileyinin rəsmi səviyyədə qeyd edilməsi, İstiqlal Bəyannaməsi abidəsinin ucaldılması, "Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti İli"nin elan olunması — bütün bunlar tarixi yaddaşın canlı saxlanmasına yönəlmiş ardıcıl dövlət siyasətinin ifadəsidir. Milli dövlətçilik ənənəsinin inkişaf etdirilməsi heç vaxt yalnız keçmişə baxmaq deyil, gələcəyin özülünü möhkəmləndirmək deməkdir.
Bu mənada 28 May — Müstəqillik Günü — həm tarixi miras, həm müasir nailiyyət, həm də gələcəyə inam bayramıdır. O, 1918-ci ildən bu günə uzanan fasiləsiz bir azadlıq iradəsinin bayramıdır.

Kənan Quliyev
YAP Laçın rayon təşkilatının məsləhətçisi