Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti – Milli azadlıq ideyalarının və tarixi dövlətçilik ənənələrinin təcəssümü

Azərbaycan xalqı tarix boyu azadlıq və müstəqillik uğrunda böyük mübarizələr aparmış, öz milli kimliyini və dövlətçilik ənənələrini qoruyub saxlamağı bacarmışdır. Bu şərəfli tarixin ən parlaq səhifələrindən biri 1918-ci il mayın 28-də yaradılmış Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranması olmuşdur. Şərqdə ilk demokratik parlamentli respublika kimi tarixə düşən Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti xalqımızın milli oyanışının, azadlıq arzularının və siyasi şüurunun ən ali təzahürü idi. Bu hadisə təkcə Azərbaycanın deyil, bütün müsəlman Şərqinin ictimai-siyasi həyatında mühüm dönüş yaratmışdır.

Ulu Öndər Heydər Əliyev Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranmasını yüksək qiymətləndirərək demişdir: “Müsəlman Şərqində ilk demokratik cümhuriyyətin məhz Azərbaycan torpağında yaranması xalqımızın o dövrdə və o illər ərəfəsində – XIX əsrin sonunda və XX əsrin əvvəllərində milli müstəqillik, azadlıq duyğuları ilə yaşaması ilə bağlıdır.” Bu dərin məzmunlu fikir Azərbaycan xalqının milli dirçəliş tarixini və istiqlal mübarizəsinin ideoloji əsaslarını tam şəkildə əks etdirir.

Azərbaycan maarifçiliyinin görkəmli nümayəndələrindən olan Həsən bəy Zərdabi xalqın milli oyanışında mühüm rol oynadı. Onun nəşr etdiyi “Əkinçi” qəzeti Azərbaycan mətbuatının əsasını qoymaqla yanaşı, xalq arasında maarifçilik ideyalarının yayılmasına xidmət etdi. Zərdabi xalqı elmə, tərəqqiyə və milli birliyə çağırırdı. O anlayırdı ki, savadsız və maarifsiz xalq azadlıq əldə edə bilməz.

XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda milli azadlıq ideyaları daha geniş vüsət aldı. Bu dövrdə mətbuat, teatr və ədəbiyyat milli dirçəlişin əsas vasitələrindən birinə çevrildi. “Molla Nəsrəddin” jurnalı cəmiyyətin nöqsanlarını satirik şəkildə tənqid edir, xalqı maariflənməyə və azad düşünməyə çağırırdı. “Füyuzat”, “Həyat”, “Kaspi” kimi mətbuat orqanları isə milli ideyaların yayılmasına xidmət edirdi. Bu nəşrlər vasitəsilə xalq arasında milli birlik və istiqlal düşüncəsi daha da güclənirdi.

1918-ci il mayın 28-də Tiflisdə qəbul edilən İstiqlal Bəyannaməsi Azərbaycan xalqının tarixində yeni bir dövrün başlanğıcı oldu. Beləliklə, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranması elan edildi. Bu, yalnız Azərbaycanın deyil, bütün müsəlman Şərqinin ilk demokratik respublikası idi. Yeni dövlətin qarşısında olduqca mürəkkəb vəzifələr dayanırdı. Ölkədə siyasi qeyri-sabitlik, iqtisadi çətinliklər və xarici təhlükələr mövcud idi. Buna baxmayaraq, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin rəhbərləri böyük siyasi iradə və uzaqgörənlik nümayiş etdirdilər.

Cümhuriyyət qısa müddət ərzində mühüm dövlətçilik tədbirləri həyata keçirdi. İlk növbədə parlament yaradıldı. Azərbaycan parlamenti dövrünün ən demokratik qanunverici orqanlarından biri hesab olunurdu. Burada müxtəlif millətlərin və siyasi qüvvələrin nümayəndələri təmsil olunurdu. Bu isə Azərbaycan dövlətinin demokratik prinsiplərə əsaslandığını göstərirdi.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti insan hüquq və azadlıqlarına xüsusi önəm verirdi. Qadınlara seçki hüququnun verilməsi bunun bariz nümunəsi idi. Həmin dövrdə bir çox Avropa ölkələrində qadınların seçki hüququ olmadığı halda, Azərbaycan qadınlara bu hüququ tanımışdı. Bu fakt Azərbaycan xalqının müasir və demokratik düşüncəyə malik olduğunu sübut edirdi.

Cümhuriyyət dövründə milli ordu quruculuğu istiqamətində də mühüm işlər görüldü. Azərbaycan ordusunun yaradılması dövlətin təhlükəsizliyinin təmin olunması baxımından həyati əhəmiyyət daşıyırdı. Səməd bəy Mehmandarov və Əliağa Şıxlinski kimi görkəmli hərbçilər milli ordunun formalaşmasında mühüm rol oynadılar.

1920-ci il aprelin 28-də Azərbaycanın sovetləşdirilməsi nəticəsində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti süqut etdi. Bununla belə, Cümhuriyyət ideyaları xalqın yaddaşından silinmədi. Azərbaycanın müstəqillik arzusu daim yaşadı və gələcək nəsillərə ötürüldü. Xalqımız XX əsrin sonlarında yenidən öz müstəqilliyini bərpa edərkən məhz Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin siyasi və mənəvi irsinə söykəndi.

1991-ci ildə Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinin bərpası Azərbaycan xalqının tarixində yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. Müstəqilliyin ilk illərində ölkə ciddi təhlükələrlə üzləşsə də, Ulu Öndər Heydər Əliyev hakimiyyətə qayıtdıqdan sonra dövlət müstəqilliyini qorumağa və möhkəmləndirməyə nail oldu. O, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin dövlətçilik ənənələrinə xüsusi diqqət yetirir, bu tarixi irsin gələcək nəsillərə çatdırılmasını vacib hesab edirdi.

Bu gün Azərbaycan müstəqil, güclü və inkişaf edən dövlət kimi dünya birliyində öz layiqli yerini tutur. Prezident İlham Əliyev tərəfindən həyata keçirilən uğurlu siyasət nəticəsində Azərbaycanın dövlət müstəqilliyi daha da möhkəmlənmişdir. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ideyaları müasir Azərbaycanın siyasi inkişafında və milli dövlətçilik düşüncəsində yaşamaqda davam edir.

Nəticə olaraq qeyd etmək olar ki, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranması xalqımızın əsrlər boyu davam edən azadlıq mübarizəsinin, milli oyanışının və ziyalı düşüncəsinin məntiqi nəticəsi idi. Azərbaycan ziyalıları və dövlət xadimləri böyük fədakarlıq göstərərək xalqın müstəqil yaşamaq hüququnu dünyaya bəyan etdilər. Cümhuriyyət qısa müddət mövcud olsa da, onun yaratdığı dövlətçilik ənənələri və demokratik dəyərlər Azərbaycan tarixində silinməz iz qoydu.

Bu gün hər bir azərbaycanlı Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qurucularını böyük ehtiramla yad edir. Çünki onların həyata keçirdiyi böyük missiya xalqımızın gələcək taleyini müəyyənləşdirmişdir. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti xalqımızın milli qürur mənbəyi, azadlıq iradəsinin və dövlətçilik təfəkkürünün ən möhtəşəm nümunəsidir. Ulu Öndər Heydər Əliyev tərəfindən qeyd edildiyi kimi, Azərbaycan xalqının milli müstəqillik duyğuları və azadlıq arzuları bu böyük tarixi hadisənin əsasını təşkil etmişdir. Bu ideyalar bu gün də yaşayır və müstəqil Azərbaycanın gələcək inkişaf yolunu müəyyənləşdirir.

Çinarə Məmmədova

Naxçıvan şəhər 13 saylı tam orta məktəbin direktor müavini, YAP Naxçıvan şəhər təşkilatının ƏPT sədri