Azərbaycan-Türkiyə strateji ittifaqının hüquqi və siyasi təməli: Şuşa Bəyannaməsi

Azərbaycan Respublikasının çoxəsrlik dövlətçilik tarixində rəsmi statusu, əhatə dairəsi və geosiyasi nəticələri baxımından müstəsna əhəmiyyət kəsb edən sənədlər mövcuddur. 15 iyun 2021-ci il tarixində işğaldan azad edilmiş Şuşa şəhərində imzalanmış “Azərbaycan Respublikası ilə Türkiyə Respublikası arasında müttəfiqlik münasibətləri haqqında Şuşa Bəyannaməsi” regional təhlükəsizlik sistemini yenidən formalaşdıran fundamental hüquqi-siyasi sənəddir. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev və Türkiyə Respublikasının Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan tərəfindən imzalanan bu sənəd, iki suveren dövlət arasındakı münasibətləri rəsmən keyfiyyətcə ən yüksək mərhələyə – strateji müttəfiqlik səviyyəsinə ucaltmışdır.
Bəyannamənin preambula hissəsində tarixi varislik prinsiplərinə xüsusi diqqət yetirilmiş, iki ölkə arasında düz bir əsr əvvəl imzalanmış 13 oktyabr 1921-ci il tarixli Qars müqaviləsinə birbaşa istinad edilmişdir. Bu hüquqi istinad, Naxçıvanın təhlükəsizlik statusunun qorunmasında tarixi rol oynamış müttəfiqlik münasibətlərinin müasir dövrdə bütün Azərbaycan ərazilərini əhatə edəcək şəkildə genişləndirilməsinin rəsmi bəyanıdır. Sənəd, həmçinin ulu öndər Heydər Əliyevin “Bir millət, iki dövlət” doktrinasının beynəlxalq hüquq müstəvisində tam təsbitidir.
Şuşa Bəyannaməsinin ən fundamental strateji əhəmiyyəti onun hərbi təhlükəsizlik və kollektiv müdafiə bəndlərində əks olunub. Sənədə əsasən, üçüncü dövlət və ya dövlətlər qrupu tərəfindən tərəflərdən birinin müstəqilliyinə, suverenliyinə, ərazi bütövlüyünə, sərhədlərinin toxunulmazlığına qarşı təhdid və ya təcavüz edildiyi təqdirdə, tərəflər BMT Nizamnaməsinin 51-ci maddəsinə (fərdi və ya kollektiv özünümüdafiə hüququ) uyğun olaraq bir-birinə zəruri hərbi yardım göstərmək öhdəliyi götürürlər. Bu maddə, regional təhlükəsizliyin qorunmasında çəkindirici amil rolunu oynayır və sabitliyin rəsmi qarantına çevrilir. Eyni zamanda, milli silahlı qüvvələrin müasir tələblərə uyğun yenidən təşkili, idarəetmə strukturlarının sinxronlaşdırılması və müdafiə sənayesi sahəsində birgə texnoloji layihələrin icrası sənədin əsas praktiki istiqamətləridir.
Geoiqtisadi müstəvidə bəyannamə regionun nəqliyyat-kommunikasiya xətlərinin açılmasını strateji hədəf kimi müəyyən edir. Sənəddə Azərbaycanı Türkiyə ilə birbaşa birləşdirən Zəngəzur dəhlizinin açılması və Qars-Naxçıvan dəmir yolu xəttinin inşası xüsusi qeyd olunmuşdur. Bu layihələr Şərq-Qərb mərkəzi dəhlizinin səmərəliliyini artırmaqla yanaşı, Türk dünyasının coğrafi və iqtisadi inteqrasiyasını sürətləndirir.
Beynəlxalq münasibətlər sistemində isə sənəd iki dövlətin xarici siyasət strategiyalarının və diaspor fəaliyyətlərinin koordinasiyalı şəkildə idarə olunmasını nəzərdə tutur. Milli mənafelərin qorunmasında beynəlxalq platformalarda ortaq mövqedən çıxış edilməsi və Birgə Media Platforması vasitəsilə informasiya təhlükəsizliyinin təmini rəsmən tənzimlənir.
Şuşa Bəyannaməsi sadəcə bəyanat xarakterli sənəd deyil, Cənubi Qafqazda güc balansını sabitləşdirən, beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərinə söykənən real strateji yol xəritəsidir. Bu tarixi sənəd, Azərbaycan və Türkiyənin gələcək inkişafının, regional sülhün və çoxtərəfli əməkdaşlıq platformalarının formalaşdırılmasının ən möhkəm hüquqi təməlidir.
Vüqar Həsənli
YAP Şahbuz rayon təşkilatının məsləhətçisi