Türk dünyasının birliyinə aparan yol - Şuşa Bəyannaməsi

Azərbaycan və Türkiyə arasında dostluq, qardaşlıq və strateji tərəfdaşlıq münasibətləri əsrlərin sınağından keçərək bu gün ən yüksək inkişaf mərhələsinə çatıb. Bu münasibətlərin zirvə nöqtəsi kimi qiymətləndirilən Şuşa Bəyannaməsinin imzalanmasından beş il ötür. 2021-ci il iyunun 15-də Azərbaycanın mədəniyyət paytaxtı, Qarabağın incisi Şuşa şəhərində Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan tərəfindən imzalanan “Azərbaycan Respublikası ilə Türkiyə Respublikası arasında müttəfiqlik münasibətləri haqqında Şuşa Bəyannaməsi” iki qardaş dövlət arasında əlaqələri keyfiyyətcə yeni mərhələyə yüksəldərək onları strateji tərəfdaşlıqdan müttəfiqlik səviyyəsinə çatdırdı. Şuşada imzalanan bu tarixi sənəd təkcə iki ölkə arasındakı münasibətlərin hüquqi-siyasi əsaslarını möhkəmləndirmədi, eyni zamanda regionun gələcək inkişaf istiqamətlərini müəyyən edən mühüm strateji yol xəritəsinə çevrildi. Bəyannamə Azərbaycan-Türkiyə birliyinin siyasi, iqtisadi, hərbi və mənəvi əsaslarını daha da gücləndirərək yeni geosiyasi reallıqların formalaşmasına əhəmiyyətli töhfə verdi. Şuşa Bəyannaməsinin ideoloji təməlində ortaq tarix, mədəniyyət, milli-mənəvi dəyərlər və qardaşlıq münasibətləri dayanır. Mustafa Kamal Atatürkün “Azərbaycanın sevinci sevincimiz, kədəri kədərimizdir” və Ümummilli Lider Heydər Əliyevin “Bir millət, iki dövlət” kəlamları bu sənədin mahiyyətini ən dolğun şəkildə ifadə edir. Bəyannamə xalqlarımızın tarixi irsinə sədaqətin, ortaq gələcək naminə birgə fəaliyyət iradəsinin və müttəfiqlik ruhunun rəsmi təsdiqidir. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin vurğuladığı kimi, bu gün Azərbaycan və Türkiyə dünyada bir-birinə ən yaxın ölkələrdir. Tarixi köklər, ortaq dil, din, mədəniyyət, milli maraqlar və xalqlar arasında mövcud olan qardaşlıq münasibətləri iki ölkənin əməkdaşlığını beynəlxalq münasibətlər sistemində nadir nümunəyə çevirib. Şuşa Bəyannaməsi məhz bu birliyin hüquqi və siyasi ifadəsidir. Sənədin mühüm xüsusiyyətlərindən biri əməkdaşlığın bütün istiqamətlərini əhatə etməsidir. Bəyannamədə siyasi dialoq, xarici siyasət, iqtisadiyyat, enerji təhlükəsizliyi, nəqliyyat, müdafiə sənayesi, hərbi əməkdaşlıq, təhsil, mədəniyyət, media, diaspor fəaliyyəti və digər strateji sahələr üzrə birgə fəaliyyət mexanizmləri öz əksini tapıb. Bu baxımdan Şuşa Bəyannaməsi iki ölkə arasında münasibətlərin sistemli inkişafını təmin edən hərtərəfli əməkdaşlıq platforması kimi çıxış edir. Bəyannamənin ən vacib istiqamətlərindən biri müdafiə və təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlıqdır. Sənəddə tərəflərin bir-birinin müstəqilliyinə, suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə qarşı yönəlmiş təhdidlərə qarşı birgə fəaliyyət göstərmək iradəsi açıq şəkildə ifadə olunub. Bu müddəalar Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərini yeni təhlükəsizlik modelinə çevirərək regionda sabitliyin qorunmasına mühüm töhfə verir. 44 günlük Vətən müharibəsi zamanı Türkiyənin Azərbaycana göstərdiyi siyasi və mənəvi dəstək qardaşlığın real təzahürü kimi tarixə yazıldı. Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın “Azərbaycan tək deyil” mesajı həmin dövrdə qardaş ölkənin mövqeyini aydın şəkildə ortaya qoydu. Şuşa Bəyannaməsi isə bu həmrəyliyi institusional müstəviyə daşıyaraq gələcək əməkdaşlığın möhkəm əsaslarını formalaşdırdı.
Müdafiə sənayesi, müasir texnologiyalar, pilotsuz uçuş aparatlarının istehsalı, birgə hərbi təlimlər və silahlı qüvvələrin modernləşdirilməsi sahəsində həyata keçirilən layihələr hər iki ölkənin müdafiə potensialının güclənməsinə xidmət edir. Eyni zamanda təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlıq iqtisadi inkişaf və investisiya mühiti üçün də mühüm zəmin yaradır. Şuşa Bəyannaməsinin mühüm əhəmiyyət kəsb edən istiqamətlərindən biri iqtisadi əməkdaşlıq və regional inteqrasiyadır. Azərbaycan və Türkiyə bu gün Avrasiyanın enerji və nəqliyyat xəritəsini dəyişdirən layihələrin əsas təşəbbüskarlarıdır. Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri, Bakı-Tbilisi-Ərzurum qaz kəməri, TANAP və Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu layihələri təkcə iki ölkənin deyil, bütövlükdə regionun iqtisadi inkişafına mühüm töhfələr verir. Vətən müharibəsindən sonra yaranmış yeni geosiyasi reallıqlar fonunda Zəngəzur dəhlizi layihəsi xüsusi əhəmiyyət qazanıb. Şuşa Bəyannaməsində də əksini tapan bu layihə Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvanı birləşdirəcək, eyni zamanda Türkiyə ilə birbaşa quru əlaqəsinin yaradılmasını təmin edəcək. Bununla yanaşı, Zəngəzur dəhlizi Mərkəzi Asiya, Cənubi Qafqaz, Türkiyə və Avropa arasında yeni iqtisadi və nəqliyyat körpüsünə çevriləcək. Orta Dəhlizin mühüm hissəsi hesab olunan Qars-İğdır-Naxçıvan dəmir yolu layihəsi də regionun tranzit imkanlarını genişləndirəcək. Bu layihənin Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu ilə inteqrasiyası Avrasiya məkanında yükdaşımaların həcmini artıracaq, logistika xərclərini azaldacaq və beynəlxalq ticarət əlaqələrinin inkişafına yeni imkanlar yaradacaq. Bəyannamədə qarşılıqlı investisiyaların təşviqi də mühüm yer tutur. Son illərdə Azərbaycan və Türkiyə bir-birinin ən böyük investorları sırasında yer alırlar. Enerji, sənaye, logistika, tikinti, kənd təsərrüfatı və xidmət sahələrinə yönəldilən sərmayələr iqtisadiyyatların şaxələndirilməsinə, yeni iş yerlərinin açılmasına və regional rəqabət qabiliyyətinin artırılmasına xidmət edir.
İşğaldan azad edilmiş Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirilən bərpa-quruculuq işlərində Türkiyə şirkətlərinin fəal iştirakı da Şuşa Bəyannaməsinin praktik nəticələrindən biridir. Yeni avtomobil yolları, tunellər, hava limanları, yaşayış məntəqələri və sosial infrastruktur obyektlərinin tikintisində qardaş ölkənin təcrübəsi və imkanları mühüm rol oynayır. Bu əməkdaşlıq azad olunmuş ərazilərin qısa müddətdə inkişaf edən iqtisadi məkana çevrilməsinə şərait yaradır. Şuşa Bəyannaməsi həm də informasiya təhlükəsizliyi, media və ictimai diplomatiya sahələrində əməkdaşlığın genişləndirilməsini nəzərdə tutur. Azərbaycan-Türkiyə Media Platformasının yaradılması, informasiya mübadiləsinin gücləndirilməsi və diaspor təşkilatlarının fəaliyyətinin əlaqələndirilməsi beynəlxalq informasiya məkanında milli maraqların müdafiəsinə xidmət edir.
Sənəd Türk dünyasının inteqrasiyası baxımından da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan və Türkiyənin Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində həyata keçirdikləri təşəbbüslər türk dövlətləri arasında əməkdaşlığın dərinləşməsinə və ortaq maraqlar ətrafında birliyin möhkəmlənməsinə töhfə verir. Prezident İlham Əliyevin dəfələrlə vurğuladığı kimi, Türk dünyası böyük ailədir və bu ailənin gücü onun birliyindədir.
Ötən beş il ərzində Şuşa Bəyannaməsinin müddəalarının uğurla həyata keçirilməsi Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin daha da inkişaf etdiyini nümayiş etdirib. Qarşılıqlı səfərlərin intensivliyi, yeni iqtisadi layihələrin reallaşdırılması, müdafiə sahəsində əməkdaşlığın genişlənməsi və beynəlxalq platformalarda nümayiş etdirilən həmrəylik bu strateji sənədin həyatiliyini bir daha təsdiqləyir.
Bu gün Şuşa Bəyannaməsi təkcə Azərbaycan və Türkiyə arasında müttəfiqlik sənədi deyil. O, regionda sülhün, təhlükəsizliyin, iqtisadi inkişafın və Türk dünyasının inteqrasiyasının strateji manifestidir. Şuşada imzalanmış bu tarixi sənəd bir daha sübut edir ki, “Bir millət, iki dövlət” fəlsəfəsi yalnız qardaşlıq şüarı deyil, real siyasi iradəyə, ortaq maraqlara və gələcəyə hesablanmış strateji əməkdaşlığa söykənən möhkəm dövlətçilik modelidir. Şuşa Bəyannaməsi bundan sonra da Azərbaycan-Türkiyə birliyinin inkişafına istiqamət verən və yeni uğurların əsasını təşkil edən mühüm tarixi sənəd olaraq öz əhəmiyyətini qoruyacaq.

Namiq Əhmədov

YAP Xəzər rayon təşkilatının sədri