Azərbaycan–Türkmənistan münasibətlərinin yeni mərhələsi - ŞƏRH

Prezident İlham Əliyev öz bəyanatında Azərbaycan-Türkmənistan münasibətlərinin yalnız müasir dövlətçilik çərçivəsindən deyil, əsrlər boyu formalaşmış köklü tarixi-mədəni ortaqlıqdan qaynaqlandığını vurğulamışdır. Dövlət başçısı qeyd etmişdir ki, iki ölkə arasındakı münasibətlər möhkəm təməl – tarixi bağlar, mədəni və mənəvi əlaqələr üzərində qurulmuşdur.
Bu müddəa sırf ritorik deyil, substantiv məzmun daşıyır. Azərbaycan və Türkmənistan eyni türk dil ailəsinə, ortaq tarixi-mənəvi irsin daşıyıcısı olan bir sivilizasiya mühitinə mənsubdur. Sovet dövrü sonrası müstəqillik qazanmalarından bəri hər iki ölkə bu miras üzərindəki identik sütunları ikitərəfli münasibətlərinin ideoloji özülünə çevirmişdir.
Prezident Əliyev həmçinin humanitar əlaqələrin praktiki göstəricilərini sadalamışdır: iyunun əvvəlində Aşqabad və Arkadag şəhərlərində Azərbaycan Mədəniyyəti Günlərinin keçirilməsi, əvvəlki ildə isə Türkmənistan mədəniyyət nümayəndələrinin Bakı və Gəncəni ziyarəti bu əlaqələrin canlı sübutu kimi qiymətləndirilmişdir. Bakı ilə Aşqabad arasındakı qardaş şəhər statusu, eləcə də Arkadag ilə Füzuli şəhərlərinin qardaşlaşması ikitərəfli münasibətlərin yalnız dövlət siyasəti səviyyəsindən kənara çıxaraq xalqlar arasındakı sıx birliyin ifadəsinə çevrildiyini göstərir.
İyunun 22-də keçirilən sənəd imzalanması mərasimi iki ölkə arasındakı əməkdaşlığın əhatə dairəsini əyani şəkildə ortaya qoymuşdur. Prezidentlər İlham Əliyev və Sərdar Berdiməhəmmədov Birgə Bəyanatı imzalamışlar. Bundan əlavə, müvafiq nazirliklər və dövlət qurumları arasında on iki ikitərəfli sənəd mübadiləsi həyata keçirilmişdir.
İmzalanan sənədlər içərisində xüsusilə aşağıdakılar diqqəti cəlb edir: Azərbaycan Respublikası ilə Türkmənistan arasında malların və nəqliyyat vasitələrinin daşınmasına dair ilkin məlumat mübadiləsi üzrə Texniki Şərtlər; qarşılıqlı ticarət üzrə gömrük statistikası sahəsindəki əməkdaşlığa dair Protokol; enerji sahəsində əməkdaşlıq haqqında Saziş; 2026–2028-ci illər üçün sənaye sahəsindəki Əməkdaşlıq Proqramı; kənd təsərrüfatı sahəsindəki Anlaşma Memorandumu; əmək və sosial müdafiə, səhiyyə, idman, bank-maliyyə əməkdaşlığı sahələrini əhatə edən memorandumlar; habelə Azərbaycan və Türkmənistan xarici işlər nazirliklərinin 2026–2029-cu illər üçün Əməkdaşlıq Proqramı.
Analitiklər bu sənədlər paketinin ikitərəfli münasibətləri texniki-inzibati müstəvidən strateji, proqram əsaslı tərəfdaşlıq mərhələsinə keçirən mühüm addım olduğunu vurğulayırlar. Sənədlər həm qısamüddətli praktiki tədbirləri – gömrük prosedurlarının sadələşdirilməsi, məlumat mübadiləsinin genişləndirilməsi – həm də uzunmüddətli inkişaf hədəflərini əhatə edir.
Prezident Əliyev bəyanatında ikitərəfli münasibətlərin keyfiyyət cəhəti ilə əlaqədar bir sıra mühüm məqamlara toxunmuşdur. Dövlət başçısı qeyd etmişdir ki, iki ölkə arasında siyasi, diplomatik, ticarət-iqtisadi, mədəni-humanitar və digər sahələrdə sıx əlaqələr qurulmuşdur; yüksək səviyyəli kontaktlar və qarşılıqlı ziyarətlər bu əlaqələrin müvəffəqiyyətlə inkişafında mühüm rol oynayır.
Neft-qaz sahəsindəki əməkdaşlıq bu ikitərəfli münasibətlərin iqtisadi sütununu təşkil edir. Xüsusilə Xəzər dənizindəki birgə Dostluq (Serdar) yatağının işlənməsi mühüm məsələ kimi gündəmdə saxlanılır. Bu sahədə konkret addımların atılması niyyəti bəyanatda da əksini tapmışdır. Bundan əlavə, İlham Əliyev hər iki ölkənin geniş mineral ehtiyatlarına malik olduğunu xatırlatmış, mədənçilik sektorunda əməkdaşlığa açıqlıq nümayiş etdirmişdir.
Nəqliyyat-logistika əməkdaşlığı daha bir prioritet istiqamət kimi müəyyənləşdirilmişdir. Prezident Əliyev bu sahədəki əməkdaşlığın artıq uzunmüddətli, hətta strateji xarakter daşıdığını bildirmiş; bunun yalnız iki ölkə üçün deyil, çox daha geniş coğrafiya üçün əhəmiyyətli olduğunu qeyd etmişdir. Avrasiya nəqliyyat dəhlizlərinin inkişafı, Orta Dəhliz üzrə yükdaşıma həcminin artırılması bu müstəvidə xüsusilə vurğulanmışdır. Prezident Əliyev həmçinin iki ölkənin hazırda yalnız bölgədə deyil, qlobal miqyasda da mühüm rol oynadığını xüsusi olaraq qeyd etmişdir.
Bəyanatın əhəmiyyətli bir bloku Azərbaycanın azad edilmiş ərazilərinin bərpasında Türkmənistanın göstərdiyi dəstəyə həsr edilmişdir. Prezident Əliyev Qarabağın bərpasında köməyə görə Türkmənistana, əziz qardaşı Arkadağ Qurbanqulu Məlikquliyeviç Berdiməhəmmədova minnətdarlığını bir daha bildirmişdir.
Türkmənistanın bu sahədəki ən əyani töhfəsi Füzuli şəhərindəki məscid tikintisi ilə bağlıdır. Millətlər Lideri Qurbanqulu Berdiməhəmmədov keçən il Azərbaycana səfəri zamanı bu məscidin tikintisinə başlanılması təşəbbüsünü irəli sürmüş, tikinti artıq həyata keçirilməyə başlanmışdır. Prezident Əliyev bu addımı Türkmənistanın, onun Milli Liderinin və bütün qardaş türkmən xalqının Azərbaycana münasibətinin səmimiliyi və dostluğu baxımından daha bir sübut kimi dəyərləndirmişdir.
Bu cür humanitar dəstək ikitərəfli münasibətlərə yalnız rəsmi diplomatik əlaqə çərçivəsini aşan dərinlik qazandırır. Azərbaycan xalqının tarixi zəfərinin bəhrəsi olan Qarabağın bərpasına Türkmənistanın bu şəkildə iştirak etməsi hər iki xalq arasındakı möhkəm qardaşlıq ruhunun parlaq ifadəsidir.
Prezident Əliyev bəyanatında ikitərəfli münasibətlərin ruhu ilə bağlı mühüm bir tezis irəli sürmüşdür: Azərbaycan Türkmənistanın dostları və qardaşları olaraq bu ölkənin beynəlxalq uğurlarına sevinir. Azərbaycanın Türkmənistanın daimi neytrallıq siyasətini həmişə dəstəklədiyini və bundan sonra da dəstəkləyəcəyini bəyan etmişdir.
Bu müddəa diplomatik münasibətlər fəlsəfəsi baxımından diqqəti çəkir. Sözügedən yanaşma yalnız maraqların üst-üstə düşdüyü sahələrdə əməkdaşlıq etməkdən ibarət dar pragmatik baxışı deyil, tərəfdaşın beynəlxalq arenada qazandığı uğurları Azərbaycanın öz uğurları kimi qiymətləndirən genişmiqyaslı qardaşlıq fəlsəfəsini ehtiva edir.
Türkmənistanın BMT-nin hamılıqla tanıdığı daimi neytrallıq statusu regionda əsas stabilləşdirici amil rolunu oynayır. Azərbaycanın bu statusu ardıcıl şəkildə dəstəkləməsi həm dəyərlər uyğunluğunu, həm də regional sülhün qorunmasına ortaq baxışı əks etdirir.
Bəyanatın əhəmiyyətli bir hissəsini Azərbaycanın Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət Şurasına tam hüquqlu üzv qəbul edilməsi məsələsi təşkil etmişdir. Prezident Əliyev Türkmənistan tərəfinə bu çoxtərəfli formata tam hüquqlu üzv qəbul edilmədə fəal dəstəyinə görə bir daha minnətdarlığını bildirmişdir.
2025-ci il noyabrın 15-16-da Daşkənddə keçirilən 7-ci Məşvərət Şurasında Azərbaycan bu quruma tam hüquqlu üzv qəbul edilmişdir. Əvvəlcə Mərkəzi Asiyanın Beşliyi (C5) formatı ilə bilinən bu qurum artıq Altılıq (C6) formatına çevrilmişdir. Prezident Əliyev bu hadisəni tarixi əhəmiyyət daşıyan bir nailiyyət kimi qiymətləndirmiş; Azərbaycanın coğrafi olaraq Cənubi Qafqazda yerləşməsinə baxmayaraq, mədəni-tarixi bağlar və regional bağlantı sahəsindəki praktik birgə fəaliyyətin bu qurumda tam hüquqlu iştirakı üçün zəmin yaratdığını vurğulamışdır.
Türkmənistan isə məhz bu tarixi addımın təşəbbüskarlarından biri olmuşdur. 2025-ci ildə BMT-nin Torpaqla çıxışı olmayan inkişaf etməkdə olan ölkələrin 3-cü Konfransı çərçivəsindəki Məşvərət Görüşündə Türkmənistan Azərbaycanı bu formata tam üzv kimi dəvət etmək təşəbbüsü ilə çıxış etmişdir. Prezident Əliyev bu dəstəyi tarixi ölçüdə qiymətləndirmiş, Azərbaycanın bu çoxtərəfli formata ilk günündən fəal şəkildə iştirak etdiyini bildirmişdir.

Prezident Əliyev bəyanatında mühüm bir siyasi-fəlsəfi tezis irəli sürmüşdür: siyasi qarşılıqlı fəaliyyət olmasaydı, heç bir coğrafi şərait iki ölkənin səylərini birləşdirməyə imkan verməzdi. Bu müddəa Azərbaycan-Türkmənistan əməkdaşlığının coğrafi maneəni – Xəzər dənizini – necə aşdığını izah etmək baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Azərbaycan ilə Türkmənistan arasında ümumi quru sərhədi yoxdur; iki ölkəni Xəzər dənizi ayırır. Bu coğrafi reallıq, ənənəvi baxışa görə, dərin inteqrasiya üçün ciddi əngəl sayıla bilər. Lakin bəyanatda irəli sürülən tezis bunun əksini iddia edir: siyasi iradə mövcud olduqda, coğrafi maneənin əhəmiyyəti arxa plana keçir.
Bu konseptual çərçivə Orta Dəhliz layihəsi ilə üst-üstə düşür. Söz­ügedən dəhliz Çindən Mərkəzi Asiyaya, Xəzər dənizi üzərindən Azərbaycana, oradan Gürcüstan vasitəsilə Türkiyəyə və Avropaya uzanan iqtisadi-nəqliyyat arteriyasıdır. Xəzərin hər iki sahilindəki ölkələrin bu dəhliz vasitəsilə qlobal ticarət zəncirinə inteqrasiyası siyasi etimad olmadan mümkün olmazdı. Prezident Əliyevin son üç ildə Mərkəzi Asiya ölkələrinə 14 dəfə səfər etdiyi nəzərə alındıqda, bu siyasi iradənin nə qədər güclü olduğu açıq-aşkar görünür.
Prezident İlham Əliyevin 2026-cı il iyunun 22-dəki mətbuat bəyanatı Azərbaycan-Türkmənistan münasibətlərinin yeni keyfiyyət mərhələsini sənədləşdirən bir siyasi-diplomatik mətn kimi qiymətləndirilə bilər. Bəyanatda irəli sürülən tezislər – tarixi-mədəni ortaqlığın möhkəm sütun olması, ikitərəfli sənədlər paketinin strateji əhəmiyyəti, Qarabağın bərpasında humanitar dayanışıq, Türkmənistanın beynəlxalq neytrallıq kursuna dəstək, Mərkəzi Asiya formatına tam hüquqlu üzv olmağın tarixi əhəmiyyəti, coğrafiyadan üstün olan siyasi iradə – birlikdə bütöv bir tərəfdaşlıq fəlsəfəsini formalaşdırır.
Bu fəlsəfənin əsasında belə bir fikir dayanır: Azərbaycan ilə Türkmənistan arasındakı münasibətlər yalnız dövlətlər arasında sazişlər sistemi deyil, köklü tarixin, ortaq dəyərlərin, qardaşlıq ruhunun və gələcəyə dair birgə strateji baxışın məhsuludur. On iki ikitərəfli sənədin imzalanması, Füzulidə tikilən məscid, Orta Dəhliz üzrə strateji əməkdaşlıq, Mərkəzi Asiya formatına inteqrasiya – bütün bunlar bu fəlsəfənin konkret, ölçülə bilən nailiyyətləridir.
Bu bəyanat Azərbaycanın xarici siyasətinin daha geniş bir prinsipini də ortaya qoyur: güclü ikitərəfli münasibətlər çoxtərəfli regional inteqrasiyanın dayağına çevrilə bilər. Azərbaycanın Türkmənistanla dərin tərəfdaşlığı eyni zamanda Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə genişmiqyaslı əməkdaşlıq üçün güclü platforma rolunu oynamaqdadır.

Kənan Quliyev
YAP Laçın rayon təşkilatının məsləhətçisi