NATO-nun Ankara Zirvəsi

Ukrayna üçün yeni strategiya

Çərşənbə axşamı Türkiyənin paytaxtı Ankarada son NATO sammiti başlayıb. Bu görüşün əsas intriqası, Avropanın Donald Tramp administrasiyası dövründə ABŞ-a etibarlı müttəfiq kimi etibar etməyə davam edib-etməyəcəyidir. Liderlər arasında müzakirə olunan əsas mövzulardan biri Ukraynadakı müharibəyə son qoymağın yollarını tapmaqdır. Amerika prezidenti avropalı tərəfdaşlarını tənqid etməyə davam edir və sammitə yalnız Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğana şəxsən hörmət etdiyi üçün gəldiyini açıq şəkildə bildirib. Görüş cədvəli Trampa uyğunlaşmaq üçün xüsusi olaraq qısaldılıb: çərşənbə axşamı yalnız liderlərin şam yeməyi, çərşənbə günü isə bir rəsmi görüş planlaşdırılıb.Bu cür ritorika fonunda Avropa ABŞ-a öz dəyərini sübut etməyə çalışır. Zirvədən əvvəl keçirilən müdafiə sənayesi forumunda Avropa ölkələri təxminən 50 milyard dollar dəyərində planlar və müqavilələr imzalayıblar. NATO-nun baş katibi Mark Rutte bu addımları alqışlayaraq bildirib ki, Avropa müdafiə sənayesinin Rusiya, Çin və ya İranla bərabər şərtlərlə danışıqlar apara bilməsi üçün inqilaba ehtiyacı var. Rutte vurğulayıb ki, "Maşınların vızıltısı gurultuya çevrilməlidir".
Ukrayna hərbi-sənaye kompleksinin rolü
Forum zamanı Ukrayna Prezidenti Volodymyr Zelensky ölkəsinin indi Avropa üçün əvəzolunmaz müttəfiq olduğunu vurğulayıb. Zelensky Ukraynanı "fövqəladə müdafiə qabiliyyətlərinin mənbəyi" adlandırıb. Hava hücumundan müdafiə sistemlərinin və tutucu dronların inkişafı sayəsində Ukrayna qüvvələri Şahed sinifli dronların 90%-dən çoxunu vurub.Estoniya və Hollandiyanın baş nazirləri ilə "Dron Sazişi" imzalanıb. Sazişə əsasən, tərəfdaşlar istehsalında kömək müqabilində Ukrayna dronlarını alacaqlar. Zelensky sözdə "uzunmənzilli sanksiyalara" - Ukrayna dronlarının Rusiya ərazisinin dərinliklərinə endirdiyi zərbələrə xüsusi diqqət yetirib. O qeyd edib ki, Omskdakı (Ukraynadan 2500 km məsafədə) neft emalı zavoduna hücum yeni bir reallıqdır və Rusiyada artıq Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin hücumuna məruz qalmayan böyük neft emalı zavodları yoxdur.Dronlarla bağlı uğurlara baxmayaraq, Ukrayna şəhərlərini ballistik raketlərdən qorumaq hələ də vacib məsələdir. Patriot tutucu raketlərinin çatışmazlığı səbəbindən 6 iyul gecəsi Kiyevə edilən kütləvi hücum zamanı bir dənə də olsun ballistik raket tutulmayıb. Zelenski Avropanı mümkün qədər tez öz hava hücumundan müdafiə sistemlərini inkişaf etdirməyə çağırıb, lakin indi raketlərlə bağlı kömək istəyərək bunu əsas prioritet adlandırıb. Buna cavab olaraq Norveç hökuməti Danimarka, Almaniya və Kanada ilə əməkdaşlıq çərçivəsində birbaşa ABŞ-dan zenit raketləri almaq üçün əlavə 3 milyard kron (təxminən 306 milyon dollar) ayıracağını açıqlayıb.
Maliyyə dəstəyi
Yekun kommünike layihəsinə görə, NATO 2026-cı ildə Ukraynaya ümumilikdə 70 milyard avro dəyərində hərbi yardım göstərmək niyyətindədir. Lakin uzunmüddətli dəstək mübahisəlidir:
İtaliya 2027-ci ildə eyni səviyyədə maliyyələşdirməni saxlamaq öhdəliklərinə qarşı çıxıb.
Slovakiyanın Baş naziri Robert Fiko hökumətinin Ukraynaya əlavə maliyyə yardımını dəstəkləmədiyini bildirib.
Bundan əlavə, Rusiya ilə bağlı dil bir qədər yumşaldılıb: Co Baydenin dövründə Rusiya "ən əhəmiyyətli və dərhal təhlükə" kimi təsvir edilsə də, indi onun "uzunmüddətli təhlükə" kimi müəyyən edilməsi planlaşdırılır.
Eyni zamanda, NATO-nun özü Rusiyanın daxili siyasi dinamikasında müsbət dəyişikliklər görür. Alyansın yüksək vəzifəli rəsmisi bildirib ki, Moskva və Sankt-Peterburqdakı rus elitaları neft emalı zavodlarına endirilən zərbələr və iqtisadi çətinliklər səbəbindən müharibədən getdikcə daha çox narazıdırlar. Bəzi elitalar işğalı açıq şəkildə "Putinin müharibəsi" adlandırmağa başlayıblar ki, bu da Rusiya daxilində ciddi münaqişə yorğunluğunu göstərir.
Zirvənin ikinci günü
Türkiyənin ev sahibliyi etdiyi 36-cı NATO Liderlər Zirvəsi Ankarada ikinci günü davam edir. NATO-nun Baş katibi Mark Ruttenin sədrliyi ilə keçirilən vacib zirvə liderlər arasında gərgin diplomatik fəaliyyətlə davam edib. Prezident Ərdoğan çıxış edib. Ərdoğanın çıxışından əsas məqamlar:
2030-cu ilə qədər müdafiə xərclərimizin faizini 3,5%-ə çatdırmaq üçün tədbirlər gördük.
Təhlükəsizlik və dayanıqlılıqla bağlı xərclər baxımından artıq büdcənin 1,5%-nə çatmışıq.
Beləliklə, Haaqada müəyyən edilmiş 2035-ci il tarixindən beş il əvvəl 5% hədəfinə çatmağı hədəfləyirik.
Şübhəsiz ki, Türkiyənin əsas uğuru müdafiə sənayesindəki irəliləyişindədir. İstehsal və ixrac gücünə görə dünyanın ilk 10 ölkəsi arasında yer alıb. Alyansda Türkiyəyə ayrılmış 361 qabiliyyət hədəfinin demək olar ki, hamısına üç il ərzində vaxtından əvvəl nail olunub. Polad Günbəz layihəsi ilə Alyansda ən çox ehtiyac duyulan hava və raketdən müdafiə qabiliyyətləri üçün əlavə 24 milyard dollar büdcə ayrılıb. Avropanın ən böyük quru ordusuna malik ölkəsi olaraq, imkanlarını ehtiyac duyulan hər mərhələdə Alyansın xidmətinə verməyə çalışıb. Türkiyə Alyansın Kosovo, Qara dəniz, Baltikyanı ölkələrdə və digər coğrafi ərazilərdə əməliyyatlarına, missiyalarına və təlimlərinə töhfə verən aparıcı müttəfiqlər arasındadır. Real döyüş zonalarında PUA və UCAV-lardan uğurla istifadə edən bir müttəfiq olaraq, planlaşdırılan Pilotsuz Sistemlər Əks-Tədbirləri üzrə Mükəmməllik Mərkəzinin NATO tərəfindən akkreditə olunmasına ümid edən Ankara inanır ki, bu mərkəz hava və dəniz pilotsuz təyyarələri ilə bağlı təhdidlərə cavab vermək qabiliyyətimizi xüsusilə dəstəkləyəcək.Türkiyə Prezidenti çıxışında qeyd edərək, təbdir iştirakçılarının diqqətini xüsusilə iki məqama cəlb etmək istədiyini bildirib: "Birincisi, müdafiə sənayesində, xüsusən də müdafiə sənayesində müttəfiqlər arasında müdafiə əməkdaşlığında məhdudiyyətlərin aradan qaldırılması. Bu mesajın həm sənaye, həm də hökumət rəsmiləri tərəfindən Müdafiə Sənayesi Forumunda vurğulanmasını alqışlayıram. İkincisi, Avropa müttəfiqləri olaraq, qitə müdafiəsində daha böyük məsuliyyət daşıyarkən, həm də ittifaqın bütövlüyünü və transatlantik münasibətləri zəiflədə biləcək tədbirlərdən çəkinməliyik. Burada xüsusilə Avropa İttifaqından olan müttəfiqlərimizə müraciət etmək istərdim. Birliyin təhlükəsizlik səylərində maksimum fayda yalnız NATO ilə lazımsız təkrarlamaların qarşısını almaqla əldə edilə bilər. Ağıl və məntiqlə diktə edilən əməkdaşlıq modeli mümkün olsa da, üzv olmayan müttəfiqlərin xaric edilməsi məhdud resursların israfına və Avropada arzulamadığımız süni bölünməyə səbəb olacaq. Bu mövqenin Baş katibin qeyd etdiyi transatlantik müdafiə sənayesi infrastrukturuna xidmət etmədiyi də aydındır. Hörmətli həmkarlarım, mən cənab Trampın Ukrayna müharibəsində sülhə dair vizyonunu bölüşürəm və Ukraynanın prioritet ehtiyaclar təşəbbüsünü dəstəklədiyimizi bildirirəm. Öz milli inventarımızdan Ukraynaya verdiyimiz hərbi dəstəyə əlavə olaraq, bu çərçivədə töhfəmizi davam etdirəcəyik. Ukraynanı dəstəkləyərkən, Rusiyanı sülhə doğru istiqamətləndirmək üçün kommunikasiya kanallarımızdan da istifadə edirik. Təxribat cəhdlərinə baxmayaraq, cənab Trampın İran böhranının həllində qətiyyətli mövqeyini yüksək qiymətləndirirəm. Diplomatik səylərimizlə yanaşı, Hörmüz boğazının minalardan təmizlənməsinə töhfə verməyə hazırıq. Bu münasibətlə, NATO elementlərinin Türkiyəni hədəf alan raketlərə qarşı verdiyi dəstəyə və əlavə hava hücumundan müdafiə batareyalarının yerləşdirilməsinə görə ABŞ və İspaniyaya, xüsusən də Almaniya və İtaliyaya minnətdarlığımızı bildirmək istəyirəm. Dialoqumuzu artırmağın vacib olduğuna inandığım İstanbul Əməkdaşlıq Təşəbbüsündən olan tərəfdaşlarımızın varlığını yüksək qiymətləndirirəm. Bir daha vurğulayıram ki, Yaxın Şərqdə davamlı sülhün açarı iki dövlətli həlldir. Bildirmək istəyirəm ki, hamımız, xüsusən də Qəzzada və Livanda əmin-amanlığı təmin etmək məsuliyyətindəyik. Sonda sizə xatırladıram ki, terrorizmin bütün forma və təzahürlərinə qarşı mübarizədə tam həmrəy olmalıyıq. Ankara Zirvə Toplantısının məhsuldar olmasını arzulayıram və onun hazırlanmasında əməyi keçənlərə təşəkkür edirəm".
ABŞ-dan İsraillə bağlı gözlənilməz qərar
Türkiyə ilə ABŞ arasında F-35 qırıcı təyyarələrinin mümkün tədarükü ilə bağlı müzakirələr davam edərkən, İsrail üçün daha bir pis xəbər gəlib. Ankaradakı görüşlərindən sonra ABŞ müdafiə naziri Pete Hegsethin Türkiyəyə F-35 qırıcı təyyarələrinin mümkün tədarükü ilə bağlı müzakirələr aparmaq üçün İsrailə planlaşdırılan səfərini ləğv etdiyi bildirilir. İsrail mediasının məlumatına görə, ABŞ prezidenti Donald Trampla birlikdə 36-cı NATO Dövlət və Hökumət Başçıları Zirvəsində iştirak etmək üçün Ankarada olan ABŞ müdafiə naziri Pete Hegseth sabah İsrailə planlaşdırılan səfərini ləğv edib. Ləğv səbəbi ilə bağlı hələlik mətbuata heç bir məlumat verilməyib.ABŞ mediası Hegsethin İran məsələsini və Türkiyəyə F-35 qırıcı təyyarələrinin mümkün tədarükü ilə bağlı müzakirələr aparmaq üçün İsrail baş naziri Benyamin Netanyahu ilə görüşəcəyini bildirmişdi. İsrail Baş naziri Benyamin Netanyahu, Türkiyənin F-35 proqramına potensial qayıdışından narahatlığını ifadə edərkən ABŞ mətbuatına bir sıra müsahibələr verib. Fox News və CNN-dən sonra Newsmax-a verdiyi müsahibədə Netanyahu Amerika ictimaiyyətini Türkiyənin F-35 proqramına qayıtmasının səhv bir qərar olacağına inandırmağa çalışıb. Türkiyənin F-35 proqramına qayıtma ehtimalının artmasına qarşı çıxdığını bildirən İsrail Baş naziri, Newsmax-a verdiyi müsahibədə Fox News və CNN-ə verdiyi müsahibələrdəki ifadələrinə bənzər bir ifadə işlədib.Netanyahu Türkiyəyə F-35-lərin verilməsi ilə bağlı narahatlığını "Düşünürəm ki, bu, səhvdir" sözləri ilə ifadə edib. Türkiyənin Yunanıstanı təhdid etdiyini və İsrailin məhv edilməli olduğunu iddia edən Netanyahu, "(Türkiyənin) F-35 kimi silahlara sahib olması, mənim fikrimcə, bölgəni böyük dərəcədə qeyri-sabitləşdirəcək" deyib. ABŞ prezidenti Donald Trampla yaxşı münasibətləri olduğunu iddia edən Netanyahu, Türkiyənin F-35 proqramına qayıtması məsələsinin "iki dost arasında fikir ayrılığı" kimi olduğunu iddia edib.ABŞ prezidenti Donald Trampın Türkiyənin F-35 proqramına qayıtmasına işarə edən açıqlamaları Təl-Əviv administrasiyası tərəfindən narahatlıqla qarşılanıb. İsrail Baş naziri Netanyahu ABŞ mətbuatına verdiyi müsahibələrdə bu narahatlığı dilə gətirib, xarici işlər naziri Gideon Saar isə açıq şəkildə buna qarşı çıxıb və ABŞ-ın İsrailin bölgədəki "keyfiyyətli hərbi üstünlüyünü" qorumalı olduğunu iddia edib.

V.VƏLİLİ