Naxçıvanın tarixi-mədəni irsinə dövlət qayğısı: milli kimliyin qorunmasına xidmət edən siyasət - ŞƏRH

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 2026-cı il avqustun 11-də Naxçıvana səfəri zamanı Azərbaycan Televiziyasına verdiyi müsahibədə səsləndirdiyi fikirlər Naxçıvanın yalnız sosial-iqtisadi inkişafının deyil, həm də onun zəngin tarixi-mədəni irsinin qorunmasının dövlət siyasətində xüsusi yer tutduğunu bir daha nümayiş etdirdi. Prezidentin müsahibədə Naxçıvanın qədim dövlətçilik və memarlıq ənənələrinə, tarixi abidələrin qorunmasına, Möminə xatun məqbərəsinin bərpasına və Əcəmi Naxçıvaninin irsinə xüsusi diqqət yetirməsi bu siyasətin mahiyyətini aydın şəkildə ortaya qoyur.

Naxçıvan Azərbaycan tarixinin ən qədim və zəngin mədəniyyət mərkəzlərindən biridir. Bu torpaq əsrlər boyu müxtəlif dövlətlərin siyasi, iqtisadi və mədəni həyatında mühüm rol oynayıb. Xüsusilə XII əsrdə Atabəylər dövlətinin paytaxtı olan Naxçıvan həmin dövrdə Yaxın Şərqin mühüm mədəniyyət, elm, sənət və memarlıq mərkəzlərindən birinə çevrilmişdi. Bu tarixi irsin ən parlaq nümunələri sırasında Möminə xatun məqbərəsi, Yusif ibn Küseyir türbəsi və Naxçıvan memarlıq məktəbinin digər nümunələri dayanır.

Prezident İlham Əliyevin Naxçıvanla bağlı siyasətində diqqət çəkən əsas məqamlardan biri məhz bu tarixi irsin qorunmasını müasir inkişaf prosesləri ilə paralel aparmaqdır. Dövlət başçısının müsahibədə vurğuladığı kimi, sosial-iqtisadi inkişaf, enerji təhlükəsizliyi və digər strateji məsələlər nə qədər əhəmiyyətlidirsə, bütün bu proseslərin təməlində milli kimliyimizin, milli ruhumuzun, mədəniyyətimizin, dilimizin, ədəbiyyatımızın və tariximizin dayanması da bir o qədər vacibdir.

Bu yanaşma Prezident İlham Əliyevin dövlətçilik fəlsəfəsinin mühüm istiqamətlərindən birini təşkil edir. Onun rəhbərliyi ilə həyata keçirilən siyasətdə tarixi yaddaşın qorunması yalnız keçmişə ehtiram kimi deyil, gələcək nəsillərin milli mənsubiyyət və dövlətçilik şüurunun möhkəmləndirilməsi vasitəsi kimi qiymətləndirilir. Bu baxımdan Naxçıvanın tarixi abidələrinin bərpası təsadüfi və ayrı-ayrı layihələr deyil, milli-mədəni irsin qorunmasına yönəlmiş ardıcıl siyasətin tərkib hissəsidir.

Möminə xatun məqbərəsi bu siyasətin ən mühüm nümunələrindən biridir. XII əsr Azərbaycan memarlığının möhtəşəm nümunəsi olan bu abidənin bərpası və konservasiyası dövlət səviyyəsində diqqətdə saxlanılır. Azərbaycan Prezidentinin 16 mart 2026-cı il tarixli sərəncamı ilə Möminə xatun türbəsində bərpa və konservasiya işlərinin davam etdirilməsi üçün Prezidentin ehtiyat fondundan Naxçıvan Muxtar Respublikasının Nazirlər Kabinetinə 9 milyon 566 min manat vəsait ayrılıb. Bu fakt dövlət başçısının Naxçıvanın tarixi-mədəni irsinin qorunmasına verdiyi əhəmiyyətin konkret göstəricisidir.

Prezident İlham Əliyevin müsahibəsində Möminə xatun məqbərəsinin müəllifi Əcəmi Naxçıvaninin adını xüsusi qeyd etməsi də təsadüfi deyil. 2026-cı ildə böyük memarın 900 illiyinin tamam olması ilə əlaqədar Prezident tərəfindən xüsusi sərəncam imzalanıb. Sərəncamda Əcəmi Naxçıvani orta əsrlər Azərbaycan memarlığının görkəmli nümayəndəsi, Naxçıvan memarlıq məktəbinin banisi kimi xarakterizə olunur. Onun yaratdığı Möminə xatun məqbərəsi və Yusif ibn Küseyir türbəsi Azərbaycan və ümumilikdə İslam memarlığının qiymətli nümunələri sırasında göstərilir.

Əcəmi Naxçıvaninin yubileyinin dövlət səviyyəsində qeyd olunması da Azərbaycanın tarixi şəxsiyyətlərinə münasibətin göstəricisidir. Burada diqqətçəkən məqam odur ki, Prezident İlham Əliyev tarixi şəxsiyyətlərin adlarının yalnız xatırlanması ilə kifayətlənmir, onların irsinin öyrənilməsi, təbliği və gələcək nəsillərə çatdırılması üçün konkret addımların atılmasına xüsusi önəm verir. Əcəmi Naxçıvaninin 900 illiyinin qeyd edilməsi də bu baxımdan Naxçıvanın dünya memarlıq tarixindəki yerinin daha geniş şəkildə tanıdılması üçün mühüm hadisədir.

Naxçıvanın tarixi-mədəni irsinə dövlət qayğısı Prezident İlham Əliyevin əvvəlki Naxçıvan səfərlərində də özünü göstərib. Dövlət başçısının müxtəlif illərdə Naxçıvana səfərləri zamanı sosial obyektlərin, yolların, enerji və su infrastrukturlarının, səhiyyə və təhsil müəssisələrinin, eləcə də digər mühüm layihələrin açılış və təqdimat mərasimlərində iştirakı regionun kompleks inkişafına göstərilən diqqətin göstəricisidir. Məsələn, 2015-ci il səfəri zamanı Naxçıvan Günəş Elektrik Stansiyasının, Naxçıvan Sənaye Kompleksinin, Naxçıvan Muxtar Respublika Xəstəxanasının və digər mühüm obyektlərin istifadəyə verilməsi ilə bağlı tədbirlərdə iştirak edib.

2021-ci ildə Naxçıvana səfər zamanı da Prezident İlham Əliyev bir sıra mühüm layihələrlə tanış olub və onların açılışında iştirak edib. Naxçıvan Beynəlxalq Hava Limanının yeni uçuş-enmə zolağı, “ASAN xidmət” Mərkəzi, “Azərxalça” ASC-nin Naxçıvan filialı, Naxçıvan Qarnizonu Mərkəzi Hospitalı, Culfa-Ordubad magistral avtomobil yolu və digər layihələr regionun sosial-iqtisadi potensialının gücləndirilməsinə yönəlmiş tədbirlər sırasında olub.

Bu faktlar göstərir ki, Prezident İlham Əliyevin Naxçıvanla bağlı siyasəti yalnız bir istiqamətlə məhdudlaşmır. Bir tərəfdən regionda müasir infrastruktur yaradılır, iqtisadi imkanlar genişləndirilir, enerji və nəqliyyat layihələri həyata keçirilir, digər tərəfdən isə əsrlərdən bizə miras qalan tarixi və mədəni abidələrin qorunmasına xüsusi diqqət yetirilir. Bu iki istiqamətin paralel aparılması Naxçıvanın həm müasir, həm də tarixi simasının qorunmasına imkan verir.

Prezidentin son müsahibəsində səsləndirdiyi “bütün bu görülən işlərin təməlində bizim milli kimliyimiz dayanır” fikri də məhz bu siyasətin mahiyyətini ifadə edir. Çünki milli kimlik yalnız bu gün yaradılan maddi imkanlarla formalaşmır. Milli kimlik həm də xalqın keçmişi, dili, ədəbiyyatı, mədəniyyəti, memarlığı və tarixi şəxsiyyətləri ilə bağlıdır. Bu baxımdan Möminə xatun məqbərəsinin bərpası yalnız bir memarlıq abidəsinin yenilənməsi deyil, Azərbaycanın çoxəsrlik tarixinin mühüm səhifəsinin gələcək nəsillərə ötürülməsidir.

Prezident İlham Əliyevin Naxçıvanın tarixi abidələrinin qorunmasına münasibətində başqa bir mühüm məqam da milli irsin beynəlxalq miqyasda tanıdılmasıdır. Naxçıvanın qədim memarlıq nümunələri Azərbaycan xalqının yüksək mədəni və sənətkarlıq ənənələrinin göstəricisidir. Bu abidələrin bərpası və mühafizəsi onların yalnız Azərbaycan vətəndaşları üçün deyil, dünya mədəni irsi baxımından da əhəmiyyətinin qorunmasına xidmət edir.

Möminə xatun məqbərəsinin qarşısında Əcəmi Naxçıvaninin şərəfinə abidənin ucaldılması da bu baxımdan simvolik məna daşıyır. Bir tərəfdə XII əsrdə böyük memarın yaratdığı ölməz əsər, digər tərəfdə isə həmin memarın xatirəsini yaşadan abidə dayanır. Bu mənzərə keçmişlə bu gün arasında mənəvi körpü yaradır. Prezident İlham Əliyevin bu məqama xüsusi diqqət yetirməsi Azərbaycan tarixinin görkəmli simalarının fəaliyyətinin müasir dövrdə də yüksək qiymətləndirildiyini göstərir.

Naxçıvanın tarixi irsinin qorunması həm də gənc nəslin milli ruhda tərbiyəsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Tarixi abidələr kitab səhifələrində yazılan məlumatlardan daha artıqdır. Onlar xalqın keçmişinin canlı şahidləridir. Möminə xatun məqbərəsi kimi abidələrə baxan gənc nəsil Azərbaycan torpağında əsrlər əvvəl yüksək səviyyəli memarlıq məktəbinin formalaşdığını, Azərbaycan memarlarının dünya mədəniyyətinə mühüm töhfələr verdiyini görür.

Prezident İlham Əliyevin fəaliyyətində tarixə və milli-mənəvi dəyərlərə bu cür yanaşma ardıcıl xarakter daşıyır. Dövlət başçısının müxtəlif çıxışlarında dəfələrlə vurğuladığı kimi, Azərbaycan xalqı öz tarixi, mədəniyyəti və görkəmli şəxsiyyətləri ilə fəxr edə biləcək xalqlardandır. Bu fikrin Naxçıvan kontekstində xüsusi mənası vardır. Çünki Naxçıvan Azərbaycan dövlətçilik və mədəniyyət tarixinin ən qədim səhifələrinin yazıldığı məkanlardan biridir.

Bu gün Naxçıvanın qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri də onun zəngin tarixi irsini qorumaqla yanaşı, müasir inkişaf imkanlarını genişləndirməkdir. Prezident İlham Əliyevin həyata keçirdiyi siyasət məhz bu iki məqsədin vəhdətinə əsaslanır. Müasir yollar, enerji layihələri, sosial obyektlər və iqtisadi infrastruktur Naxçıvanın gələcəyinə xidmət etdiyi kimi, bərpa olunan tarixi abidələr də onun keçmişini gələcəyə daşıyır.

Beləliklə, Prezident İlham Əliyevin 11 avqust 2026-cı ildə Naxçıvanda Azərbaycan Televiziyasına verdiyi müsahibə yalnız regionun tarixi-mədəni irsi haqqında fikirlərin ifadəsi kimi qiymətləndirilməməlidir. Bu müsahibə Azərbaycanın dövlət siyasətində milli-mədəni irsin hansı əhəmiyyət daşıdığını nümayiş etdirən mühüm mesajdır. Möminə xatun məqbərəsinin bərpası, Əcəmi Naxçıvaninin irsinin yaşadılması, digər tarixi-mədəni obyektlərin konservasiyası və qorunması istiqamətində görülən işlər göstərir ki, Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən siyasətdə iqtisadi və sosial inkişafla milli-mənəvi dəyərlərin qorunması bir-birini tamamlayan istiqamətlər kimi qəbul olunur.

Naxçıvanın tarixini qorumaq əslində Azərbaycanın tarixini qorumaqdır. Onun memarlıq nümunələrini yaşatmaq Azərbaycan xalqının yaradıcılıq qüdrətini yaşatmaqdır. Prezident İlham Əliyevin bu sahədə həyata keçirdiyi ardıcıl tədbirlər isə keçmişdən gələn milli irsin gələcək nəsillərə sağlam şəkildə çatdırılmasına xidmət edir. Məhz buna görə də Naxçıvanın tarixi-mədəni irsinin qorunması məsələsi təkcə bir bölgənin mədəniyyət siyasəti deyil, bütövlükdə Azərbaycanın milli yaddaşının qorunması məsələsidir.

Çinarə Məmmədova

YAP Naxçıvan şəhər təşkilatının ƏPT sədri, Naxçıvan şəhər 13 saylı tam orta məktəbin direktor müavini, partiya fəalı