Azərbaycan–Özbəkistan münasibətləri - ŞƏRH

Azərbaycan Respublikası ilə Özbəkistan Respublikası arasında münasibətlər ortaq tarixi-mədəni irsə, dil və mənəvi yaxınlığa, qarşılıqlı etimad və həmrəyliyə əsaslanan çoxşaxəli əməkdaşlıq modeli kimi səciyyələnir. Son illərdə iki ölkə arasında siyasi münasibətlərin yüksək səviyyəyə yüksəlməsi iqtisadi, investisiya, energetika, nəqliyyat, humanitar və mədəni əlaqələrin də intensiv inkişafına əlverişli şərait yaratmışdır. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 21 avqust 2026-cı ildə Özbəkistanın Milli İnformasiya Agentliyinə verdiyi müsahibədə səsləndirilən fikirlər Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin müasir inkişaf dinamikasını və gələcək perspektivlərini sistemli şəkildə qiymətləndirməyə imkan verir.
Azərbaycan və Özbəkistan arasında əlaqələrin möhkəmlənməsində dövlət başçıları arasında formalaşmış dostluq və qarşılıqlı etimad xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Prezident İlham Əliyev ilə Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyev arasında mövcud olan səmimi münasibətlər iki ölkənin strateji əməkdaşlığının institusional əsaslarının gücləndirilməsinə mühüm töhfə vermişdir. Dövlətlərarası münasibətlərin siyasi səviyyədə möhkəmlənməsi qarşılıqlı səfərlərin intensivləşməsi və yeni hüquqi sənədlərin imzalanması ilə müşayiət olunmuşdur.
Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin müasir mərhələsinin mühüm xüsusiyyəti əlaqələrin strateji tərəfdaşlıq səviyyəsindən müttəfiqlik münasibətlərinə doğru inkişaf etməsidir. 2024-cü ilin avqustunda Azərbaycan Prezidentinin Özbəkistana dövlət səfəri, 2025-ci ilin iyulunda isə Özbəkistan Prezidentinin Azərbaycana dövlət səfəri ikitərəfli münasibətlərin inkişafında mühüm siyasi hadisələr olmuşdur.
Bu səfərlər çərçivəsində imzalanmış “Strateji tərəfdaşlığın dərinləşdirilməsi haqqında Bəyannamə” və “Müttəfiqlik münasibətləri haqqında Müqavilə” iki ölkə arasında əlaqələrin hüquqi və siyasi əsaslarını daha da möhkəmləndirmişdir. Sözügedən sənədlər Azərbaycan və Özbəkistanın müstəqillik, suverenlik və qarşılıqlı hörmət prinsiplərinə əsaslanan əməkdaşlığını yeni mərhələyə yüksəltməklə yanaşı, müxtəlif sahələrdə uzunmüddətli birgə fəaliyyət üçün institusional baza formalaşdırmışdır.
Beləliklə, Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin siyasi məzmunu yalnız ikitərəfli əməkdaşlıqla məhdudlaşmır. Hər iki ölkə regional və beynəlxalq məsələlərdə qarşılıqlı dəstək nümayiş etdirir, Türk dünyasının birliyinin möhkəmləndirilməsi istiqamətində ortaq mövqe nümayiş etdirir.
Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin mühüm istiqamətlərindən biri iqtisadi-ticari əməkdaşlıqdır. Son illərdə iki ölkə arasında ticarət dövriyyəsinin artması iqtisadi əlaqələrin dinamik inkişaf etdiyini göstərir. 2025-ci ildə Azərbaycanla Özbəkistan arasında ticarət dövriyyəsinin əvvəlki illə müqayisədə üç dəfədən çox artaraq 795 milyon ABŞ dollarına çatması iqtisadi münasibətlərin genişlənməsinin mühüm göstəricisidir. 2026-cı ilin yanvar-may aylarında isə ticarət dövriyyəsinin ötən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 33 faiz artaraq 144 milyon dollara çatması qarşılıqlı iqtisadi fəaliyyətin davamlı xarakter daşıdığını göstərir.
İnvestisiya əməkdaşlığı da ikitərəfli iqtisadi münasibətlərin əsas istiqamətlərindən biridir. Üç il əvvəl 500 milyon ABŞ dolları məbləğində ümumi kapitalla yaradılmış Azərbaycan–Özbəkistan İnvestisiya Şirkəti iki ölkənin iqtisadiyyatında perspektivli layihələrin maliyyələşdirilməsi və həyata keçirilməsi baxımından mühüm platformaya çevrilmişdir. Bu mexanizm qarşılıqlı investisiyaların artırılması, yeni istehsal sahələrinin yaradılması və iqtisadi əlaqələrin şaxələndirilməsi üçün geniş imkanlar formalaşdırır.
İqtisadi əməkdaşlığın perspektivləri yalnız ticarət və investisiyalarla məhdudlaşmır. Sənaye, kənd təsərrüfatı, nəqliyyat, logistika, energetika və digər sahələrdə həyata keçirilən layihələr iki ölkənin iqtisadi potensialının qarşılıqlı şəkildə tamamlanmasına imkan verir.
Energetika Azərbaycan–Özbəkistan iqtisadi əməkdaşlığının strateji istiqamətlərindən biridir. Özbəkistanın OZLITINEFTGAZ institutu ilə “SOCAR NIPI Nefteqaz”ın bazasında yaradılmış “Neftegaztexnologiya” birgə müəssisəsinin 2016-cı ildən etibarən neft-qaz sahəsində fəaliyyət göstərməsi bu əməkdaşlığın uzunmüddətli xarakter daşıdığını nümayiş etdirir.
Bununla yanaşı, SOCAR və “Özbəknefteqaz” SC arasında yaradılmış “Turan Energy AFEZCO” birgə müəssisəsinin fəaliyyəti də iki ölkənin enerji və neft-kimya sektorlarının inteqrasiyası baxımından əhəmiyyətlidir. Müəssisənin “Azərikimya” İstehsalat Birliyi tərəfindən istehsal olunan yüksəktəzyiqli polietilenin Özbəkistana ixracını həyata keçirməsi sənaye kooperasiyasının praktiki nəticələrindən biri kimi qiymətləndirilə bilər.
Bu əməkdaşlıq modeli iki ölkənin yalnız enerji resursları sahəsində deyil, həm də emal, neft-kimya və sənaye istehsalı istiqamətlərində qarşılıqlı fəaliyyət imkanlarının geniş olduğunu göstərir.
Azərbaycan və Özbəkistan arasında həyata keçirilən birgə layihələr iqtisadi tərəfdaşlığın real sektorlar üzrə inkişaf etdiyini nümayiş etdirir. İşğaldan azad edilmiş Füzuli rayonunda Özbəkistan tərəfinin iştirakı ilə “Dostluq bağı” adlandırılan 100 hektarlıq nar bağının salınması iki ölkə arasında kənd təsərrüfatı və investisiya əməkdaşlığının mühüm nümunəsidir.
Avtomobil sənayesi sahəsində əməkdaşlıq da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. “Chevrolet” və “Isuzu” markalı avtomobillərin istehsalı istiqamətində həyata keçirilən birgə fəaliyyət Azərbaycan və Özbəkistan arasında sənaye kooperasiyasının inkişaf etdiyini göstərir. 2026-cı il iyulun 13-nə olan məlumata görə, ümumilikdə “Chevrolet” markalı 10 720 avtomobil və “Isuzu” markalı 275 avtobus istehsal edilmişdir.
Bu layihələr iki ölkə arasında əməkdaşlığın yalnız siyasi və diplomatik səviyyədə deyil, həm də istehsal və real iqtisadi sektorlar müstəvisində dərinləşdiyini göstərir.
Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin əsas dayaqlarından biri mədəni və humanitar əməkdaşlıqdır. İki xalqı birləşdirən ortaq türk irsi, dil və mədəni yaxınlıq, tarixi əlaqələr və mənəvi dəyərlər bu istiqamətdə əməkdaşlığın genişlənməsi üçün möhkəm zəmin yaradır.
2023-cü və 2025-ci illərdə Azərbaycanda Özbəkistan Mədəniyyəti Günlərinin, 2024-cü ildə isə Özbəkistanda Azərbaycan Mədəniyyəti Günlərinin keçirilməsi xalqlar arasında mədəni əlaqələrin inkişafına mühüm töhfə vermişdir. Xivə şəhərində keçirilən “Şuşa Günləri” də Azərbaycan mədəniyyətinin Özbəkistanda təbliği baxımından əhəmiyyətli hadisə olmuşdur.
Türk dünyasının elmi və mədəni irsinin öyrənilməsi istiqamətində də Azərbaycan və Özbəkistan arasında əməkdaşlıq xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bakıda Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illiyinə həsr olunmuş Türk Dünyası Həftəsində Özbəkistandan geniş nümayəndə heyətinin iştirakı ortaq elmi və mədəni irsin qorunmasına verilən önəmin göstəricisidir.
Azərbaycan xalqının böyük şairi və mütəfəkkiri Nizami Gəncəvinin adını Özbəkistan Milli Pedaqoji Universitetinin daşıması da iki xalq arasındakı mənəvi yaxınlığın diqqətçəkən nümunələrindən biridir. Bu fakt Azərbaycan və Özbəkistan arasında ədəbi və intellektual əlaqələrin tarixi dərinliyini nümayiş etdirir.
Azərbaycan və Özbəkistan arasında əməkdaşlığın mühüm istiqamətlərindən biri Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində qarşılıqlı fəaliyyətdir. Hər iki dövlət TDT-ni yalnız dövlətlərarası əməkdaşlıq mexanizmi deyil, eyni zamanda ortaq tarix, mədəniyyət və mənəvi dəyərləri gələcək nəsillərə çatdıran mühüm platforma kimi qiymətləndirir.
Qəbələdə keçirilmiş Türk Dövlətləri Təşkilatının Dövlət Başçıları Şurasının 12-ci Zirvə Görüşü təşkilatın institusional inkişafı və türk dövlətləri arasında inteqrasiya proseslərinin dərinləşdirilməsi baxımından əhəmiyyətli hadisə olmuşdur. Zirvə çərçivəsində siyasi, iqtisadi və digər istiqamətlər üzrə əməkdaşlığın gücləndirilməsi məsələləri müzakirə edilmişdir.
Azərbaycan və Özbəkistanın TDT çərçivəsində siyasi dialoqun inkişafına, iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsinə, nəqliyyat və logistika imkanlarının artırılmasına, təhsil, elm və mədəni-humanitar sahələrdə əməkdaşlığın dərinləşdirilməsinə verdiyi töhfə Türk dünyasında inteqrasiya proseslərinin sürətlənməsinə xidmət edir.
Azərbaycan və Özbəkistanın coğrafi mövqeyi onları Şərqlə Qərb arasında formalaşan yeni nəqliyyat və logistika sistemlərinin mühüm iştirakçılarına çevirir. Azərbaycanın Cənubi Qafqazda, Özbəkistanın isə Mərkəzi Asiyada yerləşməsi iki ölkənin regional nəqliyyat dəhlizlərinin inkişafında qarşılıqlı maraqlarının artmasına şərait yaradır.
Bu baxımdan Orta Dəhlizin inkişafı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çin-Qırğızıstan-Özbəkistan dəmir yolu layihəsinin Orta Dəhliz və Transregional İnkişaf və İnkişaf Tərəfdaşlığı kimi yeni nəqliyyat təşəbbüsləri ilə inteqrasiyası regionda yükdaşımaların həcminin artırılması, marşrutların şaxələndirilməsi və yeni iqtisadi imkanların yaradılması baxımından perspektivlidir.
Azərbaycan və Özbəkistanın nəqliyyat-logistika sahəsində əməkdaşlığının genişləndirilməsi yalnız iki ölkənin iqtisadi maraqlarına deyil, bütövlükdə Mərkəzi Asiya, Cənubi Qafqaz və Avropa arasında iqtisadi əlaqələrin möhkəmlənməsinə xidmət edə bilər.
Azərbaycan və Özbəkistanı birləşdirən ən mühüm amillərdən biri ortaq türk tarixi və mədəni irsidir. Bu irsin qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi iki ölkənin mədəni siyasətində mühüm yer tutur. Tarixi yaddaşın, dilin, ədəbiyyatın, incəsənətin və digər mənəvi dəyərlərin qorunması xalqlar arasında qarşılıqlı anlaşmanın daha da möhkəmlənməsinə şərait yaradır.
Ortaq türk irsinin müasir dövrdə təşviqi Azərbaycan–Özbəkistan əməkdaşlığının yalnız mədəni aspektini deyil, həm də Türk dünyasında ümumi identiklik və həmrəylik proseslərini gücləndirən mühüm amil kimi çıxış edir.
Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ölkələri ilə münasibətlərinin inkişafı ölkənin xarici siyasətinin mühüm istiqamətlərindən birini təşkil edir. Siyasi dialoqun genişləndirilməsi, iqtisadi əlaqələrin dərinləşdirilməsi, nəqliyyat və kommunikasiya imkanlarının artırılması, enerji və humanitar sahələrdə əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi Azərbaycan–Mərkəzi Asiya münasibətlərinin əsas istiqamətlərindəndir.
Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət görüşləri regional əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi, qarşılıqlı fəaliyyətin əlaqələndirilməsi və birgə təşəbbüslərin müzakirəsi baxımından mühüm platforma kimi çıxış edir. Azərbaycanın bu proseslərə fəal maraq göstərməsi Cənubi Qafqaz ilə Mərkəzi Asiya arasında siyasi və iqtisadi əlaqələrin daha da gücləndirilməsi üçün yeni imkanlar yaradır.
Bu kontekstdə Azərbaycan–Özbəkistan münasibətləri Cənubi Qafqaz ilə Mərkəzi Asiya arasında əməkdaşlığın inkişafında mühüm nümunə hesab edilə bilər. İki ölkənin siyasi iradəsi və iqtisadi potensialı regional inteqrasiya proseslərinin daha da sürətlənməsinə imkan verir.
Azərbaycan–Özbəkistan münasibətləri ortaq tarix, mədəniyyət və mənəvi dəyərlərlə yanaşı, müasir siyasi və iqtisadi maraqların uzlaşmasına əsaslanan strateji əməkdaşlıq modelidir. Son illərdə dövlət başçıları arasında formalaşmış yüksək səviyyəli siyasi dialoq ikitərəfli münasibətlərin bütün istiqamətlər üzrə inkişafına mühüm təkan vermişdir.
Siyasi münasibətlərin müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəlməsi, ticarət dövriyyəsinin artması, qarşılıqlı investisiyaların genişlənməsi, energetika və sənaye layihələrinin həyata keçirilməsi, mədəni-humanitar əlaqələrin dərinləşməsi və nəqliyyat-logistika əməkdaşlığının inkişaf etdirilməsi iki ölkə arasında tərəfdaşlığın kompleks xarakter aldığını göstərir.
Azərbaycan və Özbəkistanın Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində fəal əməkdaşlığı isə ikitərəfli münasibətlərin regional və beynəlxalq ölçüsünü daha da genişləndirir. Ortaq türk irsinin qorunması, siyasi həmrəyliyin gücləndirilməsi və iqtisadi inteqrasiyanın dərinləşdirilməsi istiqamətində atılan addımlar Türk dünyasının gələcək inkişafı baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin mövcud inkişaf səviyyəsi iki qardaş dövlət arasında qarşılıqlı etimadın, siyasi iradənin və strateji maraqların uzlaşmasının nəticəsidir. Qarşıdakı dövrdə iqtisadiyyat, investisiya, energetika, nəqliyyat, rəqəmsallaşma, təhsil, elm və mədəniyyət sahələrində yeni layihələrin həyata keçirilməsi Azərbaycan və Özbəkistan arasında müttəfiqlik münasibətlərinin daha da möhkəmlənməsinə və Cənubi Qafqaz ilə Mərkəzi Asiya arasında əlaqələrin inkişafına mühüm töhfə verəcəkdir.
Kənan Quliyev
YAP Laçın rayon təşkilatının məsləhətçisi