Özbəkistan – Azərbaycan: Tarixi əlaqələrdən strateji müttəfiqliyə

Özbəkistanın nüfuzlu Dünya İnformasiya Agentliyində Azərbaycan-Özbəkistan arasındakı dostluq, müttəfiqlik əlaqələri haqqında geniş məqalə dərc olunub. Məftunə Rəcəbbayevanın qələmə aldığı məqaləni təqdim edirik:

"Hazırda Özbəkistan və Azərbaycan arasında münasibətlər həm məzmun, həm də miqyas baxımından keyfiyyətcə yeni səviyyəyə çatıb. Tarixi və mədəni yaxınlıq, ortaq türk dəyərləri və xalqlar arasında səmimi münasibətlər siyasi etimad və praktiki qarşılıqlı fəaliyyət üçün möhkəm təməl yaradır.

Özbəkistan-Azərbaycan münasibətləri 2017-ci ildən bəri dinamik şəkildə inkişaf edir, ardıcıl olaraq güclənir və strateji tərəfdaşlıqdan müttəfiqə çevrilir. Bu gün iki ölkə arasında əməkdaşlıq təkcə ikitərəfli əlaqələrin inkişafı üçün deyil, həm də Orta Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasında regionlararası əlaqənin gücləndirilməsi baxımından həyati əhəmiyyət kəsb edir.

Özbəkistan və Azərbaycan arasında diplomatik münasibətlər 2 oktyabr 1995-ci ildə qurulub. 1996-cı ildə Bakıda Dostluq və Əməkdaşlıq Müqaviləsi imzalanıb və bu, ikitərəfli münasibətlərin hüquqi əsasını qoyub. Sonrakı illərdə bu müqavilə və hüquqi baza ardıcıl olaraq genişləndirilib və strateji tərəfdaşlığın gücləndirilməsinə yönəlmiş yeni müqavilələrlə tamamlanıb.

İki dövlət başçısı arasında etimada əsaslanan və müntəzəm dialoq münasibətlərin bugünkü yüksək səviyyəyə çatmasında həlledici rol oynayıb. Özbəkistan və Azərbaycan liderləri arasında strateji əhəmiyyətli görüşlər siyasi qarşılıqlı anlaşmanın möhkəmləndirilməsinə və iki ölkənin mövqelərinin uyğunlaşdırılmasına töhfə verir.

2022-ci ilin iyun ayında Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Özbəkistana dövlət səfəri ikitərəfli münasibətlərin inkişafına yeni təkan verdi. Səfərdən sonra Strateji Tərəfdaşlığın Dərinləşdirilməsi və Hərtərəfli Əməkdaşlığın Genişləndirilməsi haqqında Bəyannamə qəbul edildi.

Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyevin 2023-cü ilin avqust ayında Azərbaycana dövlət səfəri ikitərəfli əlaqələrin institusional möhkəmləndirilməsi istiqamətində mühüm addım oldu. Səfər çərçivəsində Ali Dövlətlərarası Şuranın yaradılması barədə razılıq əldə edildi. Bu mexanizm ən yüksək səviyyədə strateji dialoqa əlavə təkan verdi.

Bir neçə il əvvəl Qarabağ bölgəsinin Azərbaycana qaytarılması ilə bağlı çıxış edən Prezident Şavkat Mirziyoyev bunu tarixi ədalətin bərpası kimi xarakterizə etdi və Özbəkistanın bu torpaqlarda yerləşən qədim abidələrin, mədəni və təhsil müəssisələrinin bərpasına kömək etməyə hazır olduğunu vurğuladı.

Bu nəcib niyyətlərin praktik təcəssümü 2023-cü ildə Özbəkistan Prezidentinin təşəbbüsü ilə tikilmiş və 960 şagirdlik Mirzo Uluqbəy adına orta məktəbin Füzuli şəhərində açılışı oldu. Dövlət səfəri çərçivəsində iki ölkə liderlərinin iştirakı ilə təntənəli açılış mərasimi keçirildi.

Bu gün yeni təhsil müəssisəsi təkcə müasir təhsil platforması deyil, həm də Özbəkistan və Azərbaycan xalqlarının daha da yaxınlaşmasına töhfə verən mühüm mənəvi və təhsil mərkəzi kimi xidmət edir. Məktəb həmçinin Azərbaycan gənclərini Özbəkistanın zəngin tarixi və mədəniyyəti, eləcə də ulu əcdadlarının elmi və təhsil irsi ilə tanış etmək üçün nəzərdə tutulub.

16 noyabr 2025-ci ildə Daşkənddə keçirilən Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Yeddinci Məşvərət Görüşündə Azərbaycan bu formata tamhüquqlu üzv kimi qoşuldu. Bu qərar Azərbaycanın bu formatda iştirakını daim dəstəkləyən Özbəkistan Liderinin sədrliyi ilə qəbul edildi. Zirvə görüşündə Prezident Şavkat Mirziyoyev qeyd etdi ki, Azərbaycanın üzvlüyü Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasında möhkəm körpü qurmaq və vahid əməkdaşlıq məkanı yaratmaq üçün yeni imkanlar açır.

Özbəkistan-Azərbaycan münasibətlərinin əsas istiqamətlərindən biri iqtisadi əməkdaşlıqdır. Son illərdə qarşılıqlı ticarətin həcmi bir neçə dəfə artaraq iki ölkənin iqtisadi potensialının daha sıx uyğunlaşdırılması üçün yeni imkanlar açıb.

Ticarət dövriyyəsinin həcmi 2017-ci ildə 32 milyon dollar təşkil edirdisə, 2025-ci ildə 300 milyon dolları keçib. Tərəflər qarşıdakı illərdə qarşılıqlı ticarət və investisiyaların həcmini 1 milyard dollara çatdırmağı qarşılarına məqsəd qoyublar.

İqtisadi qarşılıqlı əlaqələrin mahiyyəti də əhəmiyyətli dəyişikliklərə məruz qalır. Əvvəllər əsas diqqət ticarət əməliyyatlarına yönəlmişdisə, bu gün investisiya əməkdaşlığı, sənaye sinerjisi və birgə istehsal layihələrinin həyata keçirilməsi getdikcə daha vacib rol oynayır. 2023-cü ildə 500 milyon dollarlıq nizamnamə kapitalı olan birgə investisiya fondunun yaradılması barədə əldə edilən razılaşma irimiqyaslı layihələrin maliyyələşdirilməsi üçün mühüm mexanizmə çevrilib.

Hazırda Özbəkistanda Azərbaycan kapitalının iştirakı ilə 470-dən çox müəssisə fəaliyyət göstərir. Onlar sənaye, energetika, tikinti, qida və yüngül sənaye, maliyyə sektoru və xidmətlər sahəsində fəaliyyət göstərirlər. Eyni zamanda, Özbəkistan şirkətlərinin fəaliyyəti Azərbaycan bazarında da genişlənir.

Maşınqayırma, energetika, kimya sənayesi, mədənçilik sektoru, tekstil sənayesi, kənd təsərrüfatı, şəhərsalma və tikinti kimi sahələrdə həyata keçirilən layihələr ikitərəfli iqtisadi əməkdaşlığa getdikcə daha çox maddi və praktik məzmun qatır. Biznes forumları çərçivəsində formalaşan iri layihələr portfeli özəl sektorun bu prosesdə artan rolunu göstərir.

Enerji sektorunda əməkdaşlıq da perspektivli sahələrdən birinə çevrilir. 2025-ci ilin iyul ayında Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Şirkəti (SOCAR) ilə “Özbəknefteqaz” ASC arasında Üstyurt neft-qaz bölgəsinin investisiya bloklarında geoloji kəşfiyyat fəaliyyətlərinin həyata keçirilməsini və sonradan karbohidrogen hasilatının həyata keçirilməsini nəzərdə tutan hasilatın pay bölgüsü sazişi imzalanmışdır. Bu saziş enerji tərəfdaşlığını yeni səviyyəyə qaldırmış və karbohidrogen ehtiyatlarının kəşfiyyatı və işlənməsi sahəsində uzunmüddətli əməkdaşlıq üçün möhkəm təməl yaratmışdır.

Özbəkistan və Azərbaycanın coğrafi mövqeyi nəqliyyat sektorunda əməkdaşlığa xüsusi strateji əhəmiyyət verir. İki ölkənin maraqlarının kəsişdiyi əsas istiqamətlərdən biri də Mərkəzi Asiyanı Xəzər dənizi vasitəsilə Cənubi Qafqaz və Avropa bazarları ilə birləşdirən Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu - Orta Dəhlizdir.

Bu məqsədə 2022-ci ildə Özbəkistan, Azərbaycan və Türkiyə arasında xarici işlər, iqtisadiyyat və nəqliyyat nazirləri səviyyəsində üçtərəfli dialoq formatının yaradılması daha da kömək etmişdir. Nəticədə, bu format nəqliyyat və logistika qarşılıqlı əlaqəsinin, eləcə də regional iqtisadi əlaqənin gücləndirilməsi üçün təsirli bir vasitəyə çevrilmişdir.

Özbəkistan üçün Azərbaycan vasitəsilə Xəzər dənizinə və Avropa bazarlarına çıxış əldə etmək ixrac coğrafiyasının genişləndirilməsi, təchizat marşrutlarının şaxələndirilməsi və xarici ticarətin dayanıqlılığının təmin edilməsi baxımından həyati əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycan üçün isə öz növbəsində Mərkəzi Asiyanın böyük bazarları və istehsal potensialı ilə yaxınlaşma yeni iqtisadi imkanlar açır.

Elektron icazələrin tətbiqi, yük daşımalarının həcminin artması və hava əlaqəsinin genişləndirilməsi nəqliyyat əməkdaşlığının yalnız siyasi razılaşmalarla məhdudlaşmadığını, həm də getdikcə daha çox maddi iqtisadi mahiyyət qazandığını göstərir.

İkitərəfli münasibətlərin digər vacib xüsusiyyəti əməkdaşlığın regional səviyyəyə qədər genişləndirilməsi, eləcə də biznes icmalarının, təhsil müəssisələrinin və ictimaiyyətin fəal iştirakıdır.

Daşkənd, Quba və Bakıda keçirilən Özbəkistan-Azərbaycan regionlararası forumlarında bir sıra müqavilələr imzalanmışdır. Səmərqənd və Gəncə, Xiva və Şuşa, Buxara və Lənkəran, Kokand və Şəki kimi şəhərlər arasında tərəfdaşlıq əlaqələri təkcə ticarət və investisiyaların inkişafı üçün deyil, həm də turizm, mədəni əməkdaşlıq və təcrübə mübadiləsi üçün yeni imkanlar yaradır.

Mədəni və humanitar əlaqələr iki xalqı birləşdirən ən davamlı amillərdən biridir. Böyük mütəfəkkirlər Əlişir Nəvai və Nizami Gəncəvinin irsi, ortaq türk mədəni məkanına bağlılıq, eləcə də musiqi, ədəbiyyat və incəsənət kimi sahələrdə yaxınlıq iki ölkə xalqları arasında mənəvi qohumluğun daha da möhkəmlənməsinə töhfə verir.

Daşkənddə Nizami Gəncəvi və Heydər Əliyevə həsr olunmuş komplekslər, eləcə də Bakıda Əlişir Nəvainin abidəsi kimi simvolik təşəbbüslər xalqlar arasında qarşılıqlı hörmət və dostluğun parlaq ifadəsidir. Mədəniyyət günlərinin, film festivallarının, teatr qastrollarının, elmi konfransların və müxtəlif bədii tədbirlərin müntəzəm keçirilməsi bu mənəvi qohumluğu konkret, praktik məzmunla zənginləşdirir.

Təhsil sahəsində rektorlar forumlarının keçirilməsi və ali təhsil müəssisələri arasında yeni müqavilələrin imzalanması ortaq təhsil və elmi məkanın formalaşmasını nümayiş etdirir. Gənclər mübadiləsinin, turizm əlaqələrinin və humanitar əlaqələrin genişləndirilməsi uzunmüddətli perspektivdə müttəfiqlik münasibətlərinin sosial təməlinin daha da möhkəmlənməsinə töhfə verəcəkdir.

Özbəkistan və Azərbaycan arasında müttəfiqlik münasibətləri yalnız ikitərəfli əlaqələrin inkişafından daha çox şey ifadə edir. Onlar Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqazı bir-birinə daha da yaxınlaşdıran mühüm amilə çevrilir.

İki ölkə Birləşmiş Millətlər Təşkilatı, Qoşulmama Hərəkatı, Türk Dövlətləri Təşkilatı, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı, İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatı və digər çoxtərəfli platformalar çərçivəsində fəal əməkdaşlıq edir, bir sıra regional və qlobal məsələlər üzrə mövqelərini əlaqələndirir.

Bu gün Özbəkistan və Azərbaycan arasındakı münasibətlər möhkəm institusional təməl, zəngin iqtisadi məzmun və vətəndaş cəmiyyəti səviyyəsində genişlənən qarşılıqlı əlaqə ilə seçilən tam hüquqlu müttəfiqlik modelinə çevrilir. Bu mərhələdə əsas vəzifə əldə edilmiş siyasi razılaşmaları konkret iqtisadi, texnoloji və humanitar nəticələrə çevirməkdir.

Bu baxımdan, prioritet vəzifələr qarşılıqlı ticarət həcmini 1 milyard dollara çatdırmaq, birgə investisiya mexanizmlərindən səmərəli istifadə etmək, sənaye sinerjisini genişləndirmək, Orta Dəhlizin potensialını tam şəkildə açmaq, yaşıl enerji layihələrinin təşviqi və rəqəmsal texnologiyalar və innovasiyalar sahəsində əməkdaşlığı inkişaf etdirmək olaraq qalır. Təhsil, elm, turizm və mədəni-humanitar qarşılıqlı əlaqə sahələrində əməkdaşlıqla yanaşı, regionlararası əlaqələrin daha da genişləndirilməsi hər iki xalqın xalqları üçün müttəfiqliyin praktiki gəlirlərini artıracaq.

Nəticə olaraq qeyd etmək lazımdır ki, Özbəkistan və Azərbaycan arasında müasir münasibətlər qısa müddət ərzində - diplomatik əlaqələrin qurulmasından dostluğa və strateji tərəfdaşlığa, sonradan isə institusional cəhətdən gücləndirilmiş müttəfiqlik münasibətlərinə qədər sürətli bir təkamül yolu keçib. Bu prosesin əsasında siyasi etimad, qarşılıqlı maraq, tarixi və mədəni yaxınlıq və gələcək inkişaf üçün ortaq bir vizyon dayanır."