Tarixi ədalətin bərpası, Böyük Qayıdış və müasir inkişaf modeli - ŞƏRH

26 avqust Azərbaycan xalqının müasir tarixində mühüm siyasi, hərbi və sosial məna daşıyan əlamətdar tarixlərdən biridir. Bu gün Laçın şəhərinin işğaldan azad edilməsi ilə yanaşı, uzun illər doğma yurdlarından ayrı salınmış laçınlıların öz tarixi torpaqlarına qayıdışının, şəhərin yenidən qurulmasının və regionun yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoymasının simvolu kimi xarakterizə olunur. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 31 iyul 2023-cü il tarixli Sərəncamı ilə 26 avqust Laçın şəhəri günü kimi təsis edilmişdir. Sərəncama əsasən, bu tarix hər il işğaldan azad edilmiş ərazilərdə şəhər günlərinin qeyd edilməsi çərçivəsində təntənəli şəkildə qeyd olunur.
Laçının müasir tarixinin mühüm mərhələlərindən biri 1923-cü ildə Abdallar kənd yaşayış məntəqəsinin şəhər statusu alması və Laçın adlandırılması ilə bağlıdır. 1930-cu il avqustun 8-də Laçın rayonu inzibati ərazi vahidi kimi təşkil edilmiş, Laçın şəhəri rayonun inzibati mərkəzinə çevrilmişdir. Rayonun ümumi sahəsi 1835 kvadrat kilometrdir. Tarixi-coğrafi baxımdan dağlıq relyefi, zəngin meşələri, yaylaqları, çayları və təbii ehtiyatları Laçına xüsusi iqtisadi və strateji əhəmiyyət qazandırmışdır.
Laçının şəhər kimi formalaşması XX əsrin əvvəllərində bölgədə gedən inzibati proseslərlə sıx bağlı olmuşdur. Mövcud mənbələrə görə, 1923-cü ildə Abdallar yaşayış məntəqəsi əsasında şəhər formalaşdırılmış və Laçın adı verilmişdir. Laçın rayonunun isə 1930-cu il avqustun 8-də təşkil edilməsi şəhərin bölgənin inzibati mərkəzi kimi rolunu daha da möhkəmləndirmişdir.
Laçının coğrafi mövqeyi onun tarix boyu əhəmiyyətini müəyyən edən əsas amillərdən biri olmuşdur. Rayon Qarabağ və Zəngəzur coğrafi məkanları arasında mühüm mövqedə yerləşməsi, dağlıq relyefi və keçid imkanları ilə seçilir. Bu xüsusiyyətlər sonrakı dövrlərdə Laçının hərbi-strateji əhəmiyyətini də artırmışdır.
Rayonun təbii potensialı da yüksəkdir. Laçın dağlıq relyefi, meşə massivləri, yaylaqları və su ehtiyatları ilə Azərbaycanın mühüm təbii-coğrafi məkanlarından biridir. Rayonun bu xüsusiyyətləri kənd təsərrüfatı, heyvandarlıq, turizm, rekreasiya və digər iqtisadi fəaliyyət istiqamətləri üçün geniş imkanlar formalaşdırır.
Laçın rayonunun Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən 18 may 1992-ci ildə işğal edilməsi Azərbaycan üçün ağır hərbi-siyasi nəticələr doğurmuşdur. İşğal nəticəsində rayonun əhalisi doğma yaşayış məskənlərini tərk etməyə məcbur olmuş, şəhərin və kəndlərin sosial-iqtisadi infrastrukturu ciddi dağıntılara məruz qalmışdır. Laçının işğalı eyni zamanda Qarabağ münaqişəsinin geosiyasi və hərbi dinamikasında mühüm dəyişiklik yaratmışdır.
Laçının strateji əhəmiyyəti ilk növbədə onun coğrafi mövqeyi ilə bağlı idi. Rayon Ermənistanla keçmiş Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti arasında quru əlaqəsinin formalaşdığı əraziyə çevrilmişdi. Bu baxımdan Laçının işğalı Azərbaycan ərazilərinin sonrakı işğal prosesində mühüm mərhələ olmuşdur. Laçının itirilməsi ilə Azərbaycanın Qarabağdakı mövqeləri daha da mürəkkəbləşmiş, rayonun işğalı uzunmüddətli humanitar və təhlükəsizlik nəticələri yaratmışdır.
İşğal illərində Laçının sosial, iqtisadi və mədəni həyatına ciddi zərər dəymiş, yaşayış məntəqələri və infrastruktur obyektləri dağıdılmışdır. Azərbaycan tərəfinin təqdim etdiyi məlumatlarda işğal dövründə rayonun demoqrafik və tarixi-mədəni simasının dəyişdirilməsinə yönəlmiş qanunsuz fəaliyyətlərin həyata keçirildiyi qeyd olunur.
Azərbaycanın 2020-ci ildə Vətən müharibəsində qazandığı Qələbə Laçının taleyində dönüş nöqtəsi yaratdı. 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanata əsasən, Laçın rayonu 1 dekabr 2020-ci ildə Azərbaycana qaytarıldı. Bununla belə, Laçın şəhəri, Zabux və Sus kəndləri həmin mərhələdə əvvəlki Laçın dəhlizi marşrutu ilə bağlı vəziyyətə görə Azərbaycanın nəzarətinə keçməmişdi.
Azərbaycan qısa müddət ərzində yeni avtomobil yolunun çəkilməsini təmin etdi. Nəticədə 26 avqust 2022-ci ildə Azərbaycan Ordusu Laçın şəhərinə daxil oldu və şəhər, eləcə də Zabux və Sus kəndləri Azərbaycanın nəzarətinə keçdi. Bu hadisə Laçının 30 illik işğalına son qoymaqla yanaşı, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində mühüm mərhələ oldu.
Məhz Laçın şəhərinin 26 avqust 2022-ci ildə azad edilməsi nəzərə alınaraq Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 31 iyul 2023-cü il tarixli Sərəncamı ilə 26 avqust Laçın şəhəri günü elan edilmişdir. Beləliklə, bu tarix Azərbaycan dövlətçiliyi baxımından həm hərbi-siyasi qələbənin, həm də tarixi ədalətin bərpasının rəmzinə çevrilmişdir.
Laçının azad edilməsindən sonra qarşıya qoyulan əsas vəzifələrdən biri şəhərin və rayonun müasir standartlar əsasında yenidən qurulması, sosial-iqtisadi həyatın bərpası və keçmiş məcburi köçkünlərin doğma torpaqlarına qaytarılması olmuşdur.
Laçın şəhərində genişmiqyaslı tikinti və infrastruktur layihələri həyata keçirilmişdir. Yaşayış binaları, fərdi evlər, sosial obyektlər, yollar, kommunal infrastrukturlar və digər şəhər təsərrüfatı elementləri yenidən qurulmuşdur. 2023-cü ilin may ayında şəhərə ilk keçmiş məcburi köçkün ailələrinin qayıdışı təmin edilmişdir. Prezidentin rəsmi məlumatına görə, 27 may 2023-cü ildə Laçın şəhərinə qayıdış başlamışdır.
Laçında aparılan bərpa prosesinin miqyası şəhərin gələcək inkişaf strategiyasının sistemli xarakter daşıdığını göstərir. Baş plan konsepsiyasında şəhərin tarixi planlaşdırma strukturunun qorunması və bərpası, yeni yaşayış ərazilərinin yaradılması, yaşıllıqların genişləndirilməsi, müasir sosial xidmətlərin formalaşdırılması və ekoloji dayanıqlılığın təmin edilməsi əsas istiqamətlər kimi müəyyənləşdirilmişdir.
Laçının yenidən qurulması yalnız dağıdılmış obyektlərin bərpası ilə məhdudlaşmır. Burada müasir şəhərsalma prinsiplərinə əsaslanan yeni inkişaf modeli formalaşdırılır. Laçın şəhərinin Baş Planında “təbiətlə vəhdətdə olan şəhər” konsepsiyası əsas götürülmüşdür.
Baş planın əsas istiqamətləri arasında iqtisadi şaxələndirmə, ekoloji həssas ərazilərin qorunması, yaşıl enerji mənbələrindən istifadə, müasir texniki infrastrukturun yaradılması və şəhər xidmətlərinin əlçatanlığının artırılması xüsusi yer tutur. Şəhərin “ağıllı idarəetmə”, müasir təhsil və inklüziv mobillik imkanlarına malik davamlı və innovativ mərkəzə çevrilməsi nəzərdə tutulur.
Baş plan üzrə şəhərin inkişaf perspektivləri də konkret göstəricilərlə müəyyənləşdirilmişdir. Növbəti 20 il ərzində Laçın şəhərinin ərazisinin 713 hektara, əhalisinin isə 18 min nəfərə çatdırılması proqnozlaşdırılır. Şəhərdə xəstəxana, təhsil müəssisələri, peşə məktəbi, mədəniyyət və turizm obyektləri, Memorial Park və digər sosial infrastrukturların yaradılması nəzərdə tutulur.
Bu yanaşma Laçının yalnız əvvəlki vəziyyətinə qaytarılmasını deyil, onun yeni iqtisadi və sosial funksiyalara malik müasir şəhər kimi inkişaf etdirilməsini nəzərdə tutur.
Laçının yeni inkişaf mərhələsinin ən mühüm layihələrindən biri Laçın Beynəlxalq Hava Limanının yaradılmasıdır. Hava limanının tikintisinə 2021-ci ildə başlanılmış, açılış mərasimi isə 28 may 2025-ci ildə keçirilmişdir. Açılış mərasimində Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan iştirak etmişlər. Laçın Beynəlxalq Hava Limanı işğaldan azad edilmiş ərazilərdə inşa olunan üçüncü beynəlxalq hava limanıdır.
Hava limanının mürəkkəb dağlıq relyefdə inşa edilməsi layihənin mühəndislik baxımından əhəmiyyətini artırır. Uçuş-enmə zolağının uzunluğu 3000 metr, eni 60 metrdir. Terminal binasının sahəsi 5000 kvadratmetrdir və saatda 200 sərnişinə xidmət göstərmək imkanına malikdir.
Laçın Beynəlxalq Hava Limanı nəqliyyat infrastrukturu olmaqla yanaşı, regionun iqtisadi və turizm potensialının inkişafına xidmət edən strateji layihədir. Hava nəqliyyatının əlçatanlığının artması Laçının turizm, xidmət, investisiya və biznes imkanlarının genişlənməsinə, rayonun digər regionlarla əlaqələrinin möhkəmlənməsinə şərait yaradır.
Laçının təbii-coğrafi xüsusiyyətləri onun turizm və rekreasiya imkanlarını genişləndirən əsas amillərdəndir. Dağlıq landşaft, meşələr, yaylaqlar, çaylar və təbii mənzərələr rayonun ekoturizm, dağ turizmi və istirahət imkanlarını artırır.
İşğaldan azad olunmuş ərazilərdə yaradılan yeni yol və nəqliyyat infrastrukturu Laçının regional turizm sisteminə inteqrasiyasını sürətləndirir. Hava limanı, avtomobil yolları, yaşayış və istirahət infrastrukturu arasında qarşılıqlı əlaqənin yaradılması Laçının gələcəkdə Şərqi Zəngəzurun mühüm turizm və iqtisadi mərkəzlərindən birinə çevrilməsi üçün əlverişli zəmin yaradır.
Bu baxımdan Laçının bərpası təkcə sosial-humanitar layihə deyil, həm də uzunmüddətli iqtisadi inkişaf strategiyasının tərkib hissəsidir.
26 Avqust – Laçın Şəhəri Günü Azərbaycan tarixində işğal, məcburi köçkünlük, mübarizə, Qələbə, qayıdış və quruculuq mərhələlərini özündə birləşdirən mühüm tarixi simvoldur. Laçının 1992-ci ildə işğal edilməsi Azərbaycan dövlətinin və xalqının qarşısında ağır təhlükəsizlik və humanitar problemlər yaratmışdısa, 2020-ci ildə Vətən müharibəsində əldə edilən Qələbə və sonrakı siyasi-diplomatik proseslər bu tarixi vəziyyətin dəyişməsinə imkan yaratdı.
1 dekabr 2020-ci ildə Laçın rayonunun Azərbaycana qaytarılması, 26 avqust 2022-ci ildə isə Laçın şəhəri, Zabux və Sus kəndlərinin Azərbaycanın nəzarətinə keçməsi tarixi ədalətin bərpasının mühüm mərhələləri oldu. 2023-cü ilin mayından etibarən keçmiş məcburi köçkünlərin şəhərə qayıdışının başlanması isə bu prosesə humanitar və sosial məzmun verdi.
Bu gün Laçın yalnız keçmişin bərpa edilən şəhəri deyil, Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirdiyi Böyük Qayıdış siyasətinin mühüm nümunələrindən biridir. Şəhərin Baş Planı, yeni yaşayış və sosial infrastruktur, nəqliyyat layihələri, Laçın Beynəlxalq Hava Limanı və turizm potensialının inkişafı burada gələcəyə hesablanmış yeni şəhərsalma və iqtisadi modelin formalaşdırıldığını göstərir.
Laçın Şəhəri Gününün əsas məzmunu yalnız bir tarixi hadisənin xatırlanması ilə məhdudlaşmır. 26 avqust Azərbaycan dövlətinin ərazi bütövlüyünün bərpasını, doğma torpaqlara qayıdışı, dağıdılmış şəhərlərin yenidən qurulmasını və azad edilmiş ərazilərin dayanıqlı inkişafının təmin edilməsini ifadə edən mühüm milli tarixdir. Laçının dirçəlişi bu baxımdan Azərbaycanın müasir inkişaf modelində dövlətçilik, milli iradə, bərpa və gələcəyə yönəlmiş şəhərsalma siyasətinin vəhdətini nümayiş etdirən nümunə kimi qiymətləndirilə bilər.
Kənan Quliyev
YAP Laçın rayon təşkilatının məsləhətçisi