Azərbaycan–Özbəkistan münasibətləri: qardaşlıqdan strateji tərəfdaşlığa - ŞƏRH

Azərbaycan və Özbəkistan arasında münasibətlər son illərdə keyfiyyətcə yeni mərhələyə yüksəlib. Bu əlaqələri yalnız diplomatik münasibətlər çərçivəsində qiymətləndirmək kifayət deyil. Çünki iki ölkəni birləşdirən bağlar siyasi maraqlardan daha geniş məna daşıyır. Ortaq tarix, dil, mədəniyyət, mənəvi dəyərlər və xalqlar arasında formalaşmış qarşılıqlı rəğbət Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin möhkəm təməlini təşkil edir.

Prezident İlham Əliyevin Özbəkistanın Milli İnformasiya Agentliyinə verdiyi müsahibə də bu münasibətlərin hansı istiqamətdə inkişaf etdiyini aydın şəkildə göstərir. Müsahibədə diqqət çəkən əsas məqam ondan ibarətdir ki, Azərbaycan və Özbəkistan arasında mövcud əlaqələr artıq ən yüksək siyasi səviyyəyə – müttəfiqlik mərhələsinə çatıb. 2024-cü ildə Azərbaycan Prezidentinin Özbəkistana dövlət səfəri, 2025-ci ildə isə Özbəkistan Prezidentinin Azərbaycana səfəri zamanı imzalanmış sənədlər bu münasibətlərin hüquqi və siyasi əsaslarını daha da möhkəmləndirib.
Bu prosesin mühüm xüsusiyyətlərindən biri siyasi münasibətlərin real iqtisadi layihələrlə tamamlanmasıdır. İki ölkə arasında ticarət dövriyyəsinin 2025-ci ildə 795 milyon dollara yüksəlməsi əməkdaşlığın praktiki nəticələrini göstərir. 2026-cı ilin ilk beş ayında da ticarət dövriyyəsinin əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 33 faiz artması iqtisadi əlaqələrin inkişaf tempinin qorunduğunu nümayiş etdirir.
İnvestisiya sahəsində yaradılmış Azərbaycan–Özbəkistan İnvestisiya Şirkəti də bu tərəfdaşlığın uzunmüddətli xarakter daşıdığını göstərən mühüm mexanizmlərdən biridir. 500 milyon ABŞ dolları ümumi kapitalla yaradılan bu platforma hər iki ölkədə müxtəlif istiqamətlər üzrə layihələrin həyata keçirilməsinə imkan yaradır. Bununla yanaşı, sənaye, kənd təsərrüfatı, nəqliyyat, xidmət və digər sahələrdə qarşılıqlı investisiyaların artması iqtisadi münasibətlərin daha çoxşaxəli xarakter aldığını göstərir.
Azərbaycan və Özbəkistanın əməkdaşlığında nəqliyyat və enerji istiqaməti də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Xəzərdən keçən marşrutlar, Orta Dəhlizin imkanları və Mərkəzi Asiyanın Avropa bazarları ilə əlaqələndirilməsi hər iki dövlət üçün yeni iqtisadi perspektivlər yaradır. Özbəkistanın Mərkəzi Asiyada, Azərbaycanın isə Cənubi Qafqazda yerləşməsi onları Şərqlə Qərb arasında əlaqələrin inkişafında təbii tərəfdaşlara çevirir. Çin–Qırğızıstan–Özbəkistan dəmir yolu layihəsinin Orta Dəhlizlə əlaqələndirilməsi də bu baxımdan xüsusi perspektiv vəd edir.
Yaşıl enerji sahəsində əməkdaşlıq isə münasibətlərin gələcəyə hesablandığını göstərən başqa bir nümunədir. Azərbaycan, Qazaxıstan və Özbəkistanın iştirakı ilə yaradılmış “Yaşıl Dəhliz Birliyi” bərpaolunan enerjinin istehsalı və ixracı istiqamətində yeni imkanların formalaşdırılmasına xidmət edir. Bu təşəbbüs Azərbaycanın enerji siyasətində ənənəvi enerji resursları ilə yanaşı, yaşıl enerjinin də mühüm yer tutduğunu nümayiş etdirir.
Münasibətlərin gücü yalnız iqtisadi rəqəmlərlə ölçülmür. Azərbaycan və Özbəkistan arasında mədəni-humanitar əlaqələr də sürətlə genişlənir. Mədəniyyət günləri, təhsil layihələri, media forumları, elmi tədbirlər və şəhərlərarası tərəfdaşlıq münasibətləri xalqların bir-birini daha yaxından tanımasına şərait yaradır. Füzuli şəhərində Özbəkistanın təşəbbüsü ilə inşa edilmiş Mirzə Uluqbəy adına məktəb isə iki ölkə arasındakı qardaşlığın real nümunələrindən biridir.
Bu münasibətlər Azərbaycan üçün daha geniş regional əhəmiyyət də daşıyır. Azərbaycanın Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət görüşlərində tamhüquqlu iştirakının qəbul edilməsi ölkəmizin regionla əlaqələrinin yeni səviyyəyə yüksəldiyini göstərir. Beləliklə, əvvəllər “C5” kimi formalaşan regional əməkdaşlıq formatı Azərbaycanın iştirakı ilə daha geniş məzmun qazanıb.
Bütün bunlar onu deməyə əsas verir ki, Azərbaycan–Özbəkistan münasibətləri artıq yalnız ikitərəfli əlaqələr sistemi deyil. Bu münasibətlər Türk dünyasının inteqrasiyası, Şərq-Qərb nəqliyyat əlaqələrinin genişlənməsi, enerji təhlükəsizliyi və regional iqtisadi inkişaf baxımından da mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
Azərbaycan və Özbəkistan arasında formalaşan etimad və qarşılıqlı dəstək gələcək üçün böyük imkanlar yaradır. Qarşıdakı dövrdə iqtisadiyyat, nəqliyyat, enerji, texnologiya, təhsil və mədəniyyət sahələrində yeni layihələrin həyata keçirilməsi iki qardaş dövlətin əməkdaşlığını daha da dərinləşdirə bilər.
Bu baxımdan Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin bugünkü mənzərəsini bir cümlə ilə ifadə etmək mümkündür: tarixi qardaşlıq müasir strateji tərəfdaşlığa, strateji tərəfdaşlıq isə konkret və qarşılıqlı faydalı layihələrə çevrilir.

İsa Məmmədov
YAP Babək rayon təşkilatının sədri