Azərbaycan–Özbəkistan münasibətləri: əbədi dostluğun möhkəm təməli - ŞƏRH

Azərbaycan və Özbəkistan arasında münasibətlərin bugünkü səviyyəsi uzun illər ərzində formalaşmış qarşılıqlı hörmət və etimadın məntiqi nəticəsidir. Bu əlaqələrdə siyasi yaxınlıqla yanaşı, xalqlarımızın tarixi və mənəvi bağlılığı, ortaq mədəni irsi və bir-birinə olan səmimi münasibəti xüsusi yer tutur. Məhz buna görə Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin inkişafına yalnız dövlətlərarası əlaqələrin genişlənməsi kimi deyil, eyni zamanda iki qardaş xalq arasında mövcud olan bağların daha da möhkəmlənməsi kimi yanaşmaq mümkündür.

23 avqust 2026-cı ildə Prezident İlham Əliyevin Özbəkistana dövlət səfəri bu münasibətlərin yeni mərhələsinin mühüm hadisələrindən birinə çevrildi. Daşkənddə keçirilən yüksək səviyyəli görüşlər, Ali Dövlətlərarası Şuranın üçüncü iclası, imzalanan sənədlər və qarşılıqlı təltif mərasimi Azərbaycan və Özbəkistan arasında əlaqələrin nə qədər geniş və çoxşaxəli xarakter aldığını nümayiş etdirdi.
Səfərin ən mühüm siyasi nəticələrindən biri Azərbaycan Respublikası ilə Özbəkistan Respublikası arasında “Əbədi dostluq haqqında Müqavilə”nin imzalanması oldu. Bu sənəd öz adında belə iki ölkə arasındakı münasibətlərin mahiyyətini ifadə edir. Əbədi dostluq anlayışının dövlətlərarası sənəddə təsbit olunması Azərbaycan və Özbəkistanın gələcək münasibətlərə uzunmüddətli və strateji baxışının göstəricisidir. Müqavilə iki ölkənin dostluq və qarşılıqlı əməkdaşlıq münasibətlərinin daha möhkəm hüquqi-siyasi əsas üzərində inkişafına mühüm zəmin yaradır.
Bununla yanaşı, Prezident İlham Əliyev və Prezident Şavkat Mirziyoyev tərəfindən Azərbaycan Respublikasının və Özbəkistan Respublikasının Ali Dövlətlərarası Şurasının üçüncü iclasının Qərarı imzalanıb. Ali Dövlətlərarası Şura iki ölkənin münasibətlərinin ən yüksək siyasi səviyyədə müzakirə və əlaqələndirilməsinə imkan verən mühüm mexanizmdir. Bu platformanın fəaliyyətinin davam etdirilməsi Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərində ardıcıllığın və siyasi dialoqun institusional xarakter daşıdığını göstərir.
Səfər zamanı imzalanan digər sənədlər isə münasibətlərin konkret sahələr üzrə hüquqi bazasını daha da genişləndirib. Onların arasında pensiya təminatı sahəsində əməkdaşlıq haqqında Saziş, mədəniyyət sahəsində əməkdaşlıq haqqında Saziş, turizm sahəsində əməkdaşlıq haqqında Saziş, 2030-cu ilədək əmtəə dövriyyəsinin 1 milyard ABŞ dollarına çatdırılması üzrə Proqram, investisiya və ticarət sahəsində əldə edilmiş razılaşmaların həyata keçirilməsi üzrə praktiki tədbirlər planı, Azərbaycan və Özbəkistan Xarici İşlər nazirlikləri arasında 2027–2028-ci illər üçün əməkdaşlıq Proqramı, Ədliyyə nazirlikləri arasında 2027–2028-ci illər üçün əməkdaşlıq Proqramı, eləcə də gömrük kinologiyası sahəsində təcrübə mübadiləsi və əməkdaşlıq haqqında Memorandum yer alır.
Bu sənədlərin müxtəlif sahələri əhatə etməsi təsadüfi deyil. Əksinə, onların hər biri Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin ayrı-ayrı istiqamətlərində yeni imkanların yaradılmasına xidmət edir. Məsələn, pensiya təminatı sahəsində əməkdaşlıq sosial siyasət və vətəndaşların sosial hüquqlarının qorunması istiqamətində əlaqələrin inkişafını nəzərdə tutursa, mədəniyyət və turizm üzrə sazişlər xalqlarımız arasında humanitar təmasların daha da genişləndirilməsi üçün yeni imkanlar yaradır.
Xüsusilə mədəniyyət sahəsində əməkdaşlıq iki ölkə üçün böyük əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan və Özbəkistanı yalnız müasir siyasi münasibətlər deyil, əsrlər boyu formalaşmış zəngin mədəni əlaqələr də birləşdirir. Ədəbiyyat, musiqi, incəsənət, tarixi irs və ortaq mənəvi dəyərlər xalqlarımızın bir-birinə yaxınlığını şərtləndirən əsas amillərdəndir. Yeni saziş bu əlaqələrin daha sistemli şəkildə inkişaf etdirilməsi üçün hüquqi çərçivəni möhkəmləndirir.
Turizm sahəsində əməkdaşlıq da xalqlar arasında birbaşa təmasların artırılması baxımından mühüm istiqamətdir. Bakı, Şəki, Qarabağ, Daşkənd, Səmərqənd, Buxara və digər tarixi-mədəni məkanların qarşılıqlı tanıdılması, turizm əlaqələrinin genişləndirilməsi iki ölkənin vətəndaşları arasında ünsiyyət imkanlarını artırır. Bu baxımdan turizm yalnız iqtisadi fəaliyyət sahəsi deyil, həm də xalqların bir-birinin mədəniyyətini daha yaxından tanımasına xidmət edən mühüm humanitar körpüdür.
Səfər zamanı şəhərlər arasında qardaşlaşma münasibətlərinin qurulmasına dair sənədlərin mübadiləsi də diqqətəlayiq hadisə oldu. Ürgənc–Xankəndi, Buxara–Laçın və Ürgənc–Naxçıvan şəhərləri arasında qardaşlaşma münasibətlərinin yaradılması iki ölkə arasında əlaqələrin yalnız mərkəzi hakimiyyətlər səviyyəsində deyil, şəhərlər və yerli icmalar arasında da inkişaf etdirilməsinə şərait yaradır. Bu təşəbbüslərin xüsusi mənəvi əhəmiyyəti də var. Xankəndi və Laçın kimi Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş şəhərlərinin Özbəkistanın tarixi şəhərləri ilə qardaşlaşması Qarabağın və Şərqi Zəngəzurun bərpası və reinteqrasiyası prosesinə beynəlxalq dostluq və həmrəylik müstəvisində verilən dəstəyin daha bir nümunəsidir. Şəhərlərarası əməkdaşlıq gələcəkdə təhsil, mədəniyyət, şəhərsalma, turizm və digər sahələrdə birgə təşəbbüslərin həyata keçirilməsi üçün yeni imkanlar aça bilər.
İkitərəfli münasibətlərin mühüm istiqamətlərindən biri də hüquqi və diplomatik əlaqələrin daha da inkişaf etdirilməsidir. Xarici İşlər nazirlikləri arasında 2027–2028-ci illər üçün əməkdaşlıq Proqramının, Ədliyyə nazirlikləri arasında analoji proqramın qəbul edilməsi dövlət qurumları arasında əlaqələrin sistemli xarakter almasına xidmət edir. Belə mexanizmlər müntəzəm məsləhətləşmələrə, təcrübə mübadiləsinə və iki ölkənin müxtəlif sahələr üzrə hüquqi və institusional təcrübələrinin paylaşılmasına imkan verir.
Bu münasibətlərin mənəvi tərəfi isə səfər çərçivəsində keçirilən qarşılıqlı təltif mərasimində xüsusilə aydın ifadə olundu. Daşkənddə Prezident Şavkat Mirziyoyev ali dərəcəli “Dostluq” ordenini Prezident İlham Əliyevə təqdim edib. Öz növbəsində Prezident İlham Əliyev Özbəkistan Prezidentini “Heydər Əliyev” ordeni ilə təltif edib. Bu qarşılıqlı təltiflər iki dövlət başçısının Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin inkişafındakı xidmətlərinə verilən yüksək qiymətlə yanaşı, iki ölkə arasında dostluğun və qarşılıqlı ehtiramın rəmzi kimi də mühüm məna daşıyır. Prezident İlham Əliyevin Özbəkistan Prezidentinə “Heydər Əliyev” ordenini təqdim etməsi xüsusilə əlamətdardır. Bu yüksək dövlət təltifi Şavkat Mirziyoyevin Azərbaycanla Özbəkistan arasında dostluq, qardaşlıq və müttəfiqlik münasibətlərinin inkişafına verdiyi xüsusi xidmətlərin ölkəmiz tərəfindən yüksək qiymətləndirilməsinin ifadəsidir. Eyni zamanda Prezident Şavkat Mirziyoyevin İlham Əliyevi “Dostluq” ordeni ilə təltif etməsi Özbəkistan tərəfinin Azərbaycan–Özbəkistan əlaqələrinin inkişafına verilən töhfələri yüksək dəyərləndirdiyini göstərir.
Bir sözlə, Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin inkişafı həm iki qardaş dövlətin milli maraqlarına, həm də Türk dünyasında əməkdaşlığın və həmrəyliyin daha da güclənməsinə xidmət edir. Prezident İlham Əliyevin səfər zamanı mətbuata bəyanatında vurğuladığı kimi, Azərbaycan və Özbəkistan münasibətlərinin möhkəm mənəvi və maddi təməli mövcuddur. Bu gün həmin təməl üzərində daha geniş və çoxşaxəli əlaqələr sistemi qurulur. Qarşıdakı mərhələdə əsas məqsəd əldə olunan razılaşmaları ardıcıl şəkildə həyata keçirmək, xalqlarımız arasındakı təmasları daha da artırmaq və dövlətlərarası münasibətləri yeni təşəbbüslərlə zənginləşdirməkdir.

Rüfət Bilalov,
Salyan regional “ASAN xidmət” mərkəzinin əməkdaşı, YAP fəalı