Sülh, həmrəylik və birlik: Türk və İslam dünyası qarşısında duran yeni vəzifələr

Bakıda keçirilən Türk Dövlətləri Təşkilatının Müsəlman Dini Rəhbərləri Şurasının 7-ci toplantısı və böyük Azərbaycan şairi, mütəfəkkir Seyid Yəhya Bakuviyə həsr olunmuş beynəlxalq konfrans yalnız dini-mənəvi müzakirələrlə məhdudlaşan tədbir deyil. Bu görüş Türk və İslam dünyasında həmrəyliyin, qarşılıqlı etimadın və sülh mədəniyyətinin möhkəmləndirilməsi baxımından mühüm platforma kimi diqqət çəkir.

Prezident İlham Əliyevin nümayəndə heyətini qəbul edərkən səsləndirdiyi fikirlərdə də əsas xətt məhz birlik, İslam həmrəyliyi, sülh və Azərbaycanın əldə etdiyi nəticələrin gələcək inkişaf üçün yaratdığı imkanlar üzərində qurulub.
Azərbaycanın dövlət siyasətində İslam həmrəyliyinin praktiki müstəvidə təşviqi xüsusi yer tutur. Prezidentin də vurğuladığı kimi, məqsəd yalnız həmrəylik haqqında danışmaq deyil, onu konkret təşəbbüslər və əməli addımlarla gücləndirməkdir. Bu yanaşma Azərbaycanın İslam dünyası ilə münasibətlərinin siyasi və humanitar istiqamətlərində özünü göstərən xəttdir.
Seyid Yəhya Bakuvi irsi isə bu baxımdan xüsusi məna daşıyır. Onun fəlsəfi və mənəvi irsi müxtəlif dini və mədəni ənənələr arasında dialoqun, mənəvi dəyərlərin və insan həmrəyliyinin əhəmiyyətini xatırladır. Bu irsin beynəlxalq səviyyədə müzakirəsi Azərbaycanın yalnız tarixi-mədəni irsinin təbliği deyil, eyni zamanda sülh və qarşılıqlı anlaşma ideyalarının təşviqi istiqamətində fəaliyyətini də önə çıxarır.
Ərazi bütövlüyü, suverenlik və yeni reallıqlar
Azərbaycanın son onilliklərdə keçdiyi siyasi yolun mühüm mərhələlərindən biri ərazi bütövlüyünün və suverenliyin bərpası ilə bağlıdır. Prezident İlham Əliyevin çıxışında bu hadisə Azərbaycan xalqının birlik nümayişi və beynəlxalq hüquqa əsaslanan mövqeyinin nəticəsi kimi təqdim edilib.
Otuz il ərzində davam edən münaqişə və işğal məsələsi Azərbaycan diplomatiyasının əsas gündəm mövzularından biri olub. Azərbaycanın mövqeyinə görə, beynəlxalq ictimaiyyətin uzun müddət ərzində bu vəziyyətə adekvat siyasi reaksiya verməməsi ədalətsizliyin davam etməsinə şərait yaradıb.
Bu gün isə dövlət başçısının ifadə etdiyi əsas tezislərdən biri müharibədən sonrakı mərhələnin quruculuq və sülh mərhələsinə çevrilməsidir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirilən bərpa və yenidənqurma layihələri bu siyasətin praktiki istiqamətlərindən biri kimi təqdim olunur.
Xüsusilə məscidlərin bərpasına diqqət yetirilməsi Azərbaycanın dini-mədəni irsə münasibətinin mühüm göstəricisi kimi vurğulanır. İşğal dövründə dağıdılmış və zərər görmüş dini abidələrin bərpası yalnız tikinti prosesi deyil, həm də tarixi-mədəni yaddaşın qorunması məsələsidir.
Beləliklə, Azərbaycanın Qarabağ siyasətində hərbi mərhələdən sonra bərpa, məskunlaşma, infrastrukturun qurulması və sülh gündəliyinin irəli aparılması əsas istiqamətlərə çevrilib.
Türk dünyasının birliyi yeni mərhələdə
Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində əməkdaşlığın genişlənməsi regionda baş verən siyasi və iqtisadi proseslər fonunda xüsusi əhəmiyyət qazanır. Dövlətlərin qarşılıqlı əlaqələrinin gücləndirilməsi nəqliyyat, enerji, iqtisadiyyat, humanitar münasibətlər və təhlükəsizlik kimi müxtəlif sahələri əhatə edir.
Prezident İlham Əliyevin səsləndirdiyi “bizim birliyimiz hər birimizi gücləndirəcək” fikri bu əməkdaşlığın siyasi fəlsəfəsini ifadə edən tezislərdən biri kimi qiymətləndirilə bilər. Burada söhbət yalnız ortaq tarixi və mədəni bağlardan deyil, həmin bağlılığın müasir dövrün çağırışlarına cavab verən əməkdaşlıq mexanizmlərinə çevrilməsindən gedir.
Türk dünyasının qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri də bu birliyin sülh və sabitliyə xidmət edən istiqamətdə inkişaf etdirilməsidir. Qafqazın geosiyasi əhəmiyyəti artdıqca region ölkələri arasında etimadın möhkəmləndirilməsi və əməkdaşlıq imkanlarının genişləndirilməsi daha böyük əhəmiyyət daşıyır.
İslam dünyasına qarşı çağırışlar və islamofobiya
Çıxışda beynəlxalq gündəmin digər mühüm istiqamətlərindən biri də islamofobiya məsələsidir. Prezident İlham Əliyev İslam dünyasına qarşı münasibətdə ikili standartların mövcud olduğunu bildirərək islamofobiyanı daha geniş prosesin tərkib hissəsi kimi xarakterizə edib.
İslamofobiya ilə mübarizə yalnız siyasi bəyanatlarla məhdudlaşmayan, mədəniyyətlərarası dialoq, dini tolerantlıq və qarşılıqlı hörmət tələb edən uzunmüddətli prosesdir. Bu baxımdan Azərbaycan özünü müxtəlif dinlərin və mədəniyyətlərin birgə yaşadığı məkan kimi təqdim edir və bu təcrübənin beynəlxalq səviyyədə təşviqinə xüsusi diqqət yetirir.
“Zayed İnsan Qardaşlığı Mükafatı”nın əhəmiyyətinin vurğulanması da bu kontekstdə diqqət çəkir. İnsan qardaşlığı, dini və mədəni müxtəlifliyə hörmət, qarşılıqlı anlaşma və sülh ideyaları müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində mühüm humanitar dəyərlər kimi çıxış edir.

Avropa Parlamentinə yönələn sərt ittiham

Prezident İlham Əliyevin çıxışında Avropa Parlamentinin fəaliyyətinə dair səsləndirilən “Avropa Parlamenti rüşvətxorlar yuvasıdır” fikri xüsusi diqqət çəkən siyasi tezislərdən biridir. Bu ifadə Azərbaycan dövlət başçısının Avropa Parlamentinin Azərbaycana və bütövlükdə regiona münasibətinə dair kəskin tənqidi mövqeyini əks etdirir.
Bu yanaşmanın arxasında dayanan əsas arqumentlərdən biri beynəlxalq siyasi institutların Azərbaycan məsələsinə münasibətdə obyektivlik və ədalət prinsiplərinə əməl edib-etməməsi ilə bağlıdır. Azərbaycan hakimiyyəti uzun müddətdir Avropa Parlamentinin bir sıra qətnamə və bəyanatlarını qərəzli yanaşmanın nümunəsi kimi qiymətləndirir və həmin qurumun Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və işğal faktı ilə bağlı mövqeyini də tənqid edib.
Prezidentin sərt ifadəsi bununla yanaşı, beynəlxalq təşkilatların qərar qəbuletmə prosesində şəffaflıq məsələsini də gündəmə gətirir. Azərbaycanın mövqeyinə görə, 30 il ərzində Ermənistanın Azərbaycan ərazilərini işğal altında saxlaması dövründə beynəlxalq institutların adekvat və nəticəyönümlü mövqe ortaya qoymaması ciddi ədalətsizlik olub.
Bu kontekstdə Avropa Parlamentinə yönələn ittiham yalnız ayrı-ayrı sənədlərin tənqidi deyil, daha geniş siyasi narazılığın ifadəsidir. Azərbaycan Prezidentinin mövqeyinə əsasən, beynəlxalq təşkilatlar öz fəaliyyətlərində ikili standartlardan uzaq durmalı, dövlətlərə münasibətdə vahid hüquqi və siyasi meyarlar tətbiq etməlidirlər.
Beləliklə, çıxışda Avropa Parlamentinə dair sərgilənən cəsarətli mövqe və səsləndirilən sərt fikir Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlərdə ədalət, obyektivlik və bərabər yanaşma tələbinin bir hissəsi kimi səciyyələnir. Bu tezis Prezidentin çıxışının digər istiqamətləri — Azərbaycanın suverenliyinin bərpası, beynəlxalq hüquqa istinad, İslam dünyasına münasibətdə ikili standartların tənqidi və sülh gündəliyinin müdafiəsi ilə birbaşa əlaqəlidir.
Sülh gündəliyi gələcəyin əsas prioritetidir
Azərbaycanın təqdim etdiyi yeni regional gündəlikdə sülh məsələsi xüsusi yer tutur. Prezidentin fikrincə, Azərbaycan sülh gündəliyini seçib və Türk dünyasının, eləcə də Qafqazın sülh şəraitində saxlanılması üçün bütün tərəflərin səylərini artırması vacibdir.
Sülh yalnız müharibənin olmaması demək deyil. Davamlı sülh üçün siyasi dialoq, iqtisadi əməkdaşlıq, kommunikasiya xətlərinin inkişafı, qarşılıqlı etimad və xalqlar arasında humanitar əlaqələrin möhkəmləndirilməsi də tələb olunur.
Bu baxımdan Bakıda keçirilən dini və mənəvi yönümlü beynəlxalq toplantılar da daha geniş siyasi-mədəni prosesin bir hissəsi kimi nəzərdən keçirilə bilər. Çünki dini liderlərin dialoqu cəmiyyətlər arasında qarşılıqlı anlaşmanın gücləndirilməsinə, dini ayrı-seçkilik və nifrət meyllərinin qarşısının alınmasına töhfə verə bilər.
Avropa Parlamenti ilə bağlı səsləndirilən sərt fikirlər isə Prezidentin beynəlxalq siyasi institutların fəaliyyətinə dair tənqidi mövqeyini əks etdirir. Belə yanaşmaların fonunda əsas məsələlərdən biri beynəlxalq təşkilatların obyektivlik, şəffaflıq və ayrı-seçkiliyə yol verməmək prinsiplərinə nə dərəcədə əməl etməsidir.
Nəticə etibarilə, Bakıda keçirilən toplantıların gündəliyində dini-mənəvi məsələlərlə yanaşı, daha geniş regional və beynəlxalq çağırışlar da ön plana çıxır. Azərbaycanın təqdim etdiyi yanaşmanın əsas istiqamətləri birlik, suverenlik, İslam həmrəyliyi, mədəni irsin qorunması və sülh gündəliyinin təşviqidir.
Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda bərpa prosesi ilə yanaşı, Türk və İslam dünyasında əlaqələrin möhkəmləndirilməsi və Qafqazda davamlı sülhün təmin olunması qarşıdakı dövrün mühüm vəzifələri kimi müəyyənləşdirilir.
Bu prosesin uğuru isə yalnız ayrı-ayrı dövlətlərin deyil, regiondakı bütün aktorların siyasi iradəsindən, dialoqa hazır olmasından və əməkdaşlıq imkanlarını genişləndirmək bacarığından asılı olacaq. Türk dünyasının və Qafqazın gələcəyi üçün sülhün qorunması, qarşılıqlı etimadın gücləndirilməsi və ortaq humanitar dəyərlərin önə çəkilməsi getdikcə daha böyük əhəmiyyət kəsb edir.

Əli Hüseynli
Milli Məclisin deputatı