Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə – milli yaddaşın qorunması və gələcək nəsillərə miras - ŞƏRH

Hər bir xalqın tarixində xüsusi məna daşıyan günlər mövcuddur. Belə günlər cəmiyyətin keçmişini xatırlamasına və gələcəyə dair məqsədlərini müəyyənləşdirməsinə kömək edir. Azərbaycanda 20 Sentyabr Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərləri günü kimi qeyd olunur. Bu tarix Prezident İlham Əliyevin 18 sentyabr 2024-cü il tarixli Sərəncamı ilə təsis edilmişdir.

Şəhər gününün qeyd edilməsi Qarabağın müasir tarixinin mühüm hadisələrinin xatırlanmasına xidmət edir.

Tarixi yaddaş cəmiyyətin mənəvi həyatında mühüm rol oynayır. İnsanlar öz keçmişlərini öyrənməklə milli kimliklərini daha dərindən dərk edirlər. Tarixi hadisələrin sənədləşdirilməsi gələcək nəsillər üçün etibarlı məlumat bazası yaradır. Şəhərlərin keçmişinin araşdırılması yerli tarixə dair bilikləri genişləndirir. Bu baxımdan 20 Sentyabrın qeyd olunması maarifləndirici əhəmiyyət də daşıyır.

Xankəndi Qarabağın tarixi şəhərlərindən biri kimi Azərbaycan tarixinin müxtəlif mərhələləri ilə əlaqəlidir. Şəhərin keçmişi bölgənin inzibati və sosial dəyişikliklərini əks etdirir. Xankəndinin şəhərsalma tarixi onun memarlıq quruluşunun öyrənilməsini tələb edir. Tarixi sənədlərin və xəritələrin araşdırılması şəhərin inkişaf mərhələlərini aydınlaşdırmağa kömək edə bilər. Bu tədqiqatlar şəhərin tarixi irsinin qorunması üçün əhəmiyyətlidir.

Xocalı Azərbaycan xalqının yaddaşında xüsusi yer tutan şəhərdir. Xocalı faciəsi xalqımızın yaşadığı ağır tarixi hadisələrdən biri kimi xatırlanır. Faciə qurbanlarının xatirəsinin qorunması cəmiyyətin mənəvi məsuliyyətidir. Tarixi hadisələrin gələcək nəsillərə çatdırılması üçün elmi və maarifləndirici yanaşma vacibdir. Xocalının tarixi həm faciə yaddaşını, həm də şəhərin gələcək inkişafı məsələlərini əhatə edir.

Xocavənd Qarabağın tarixi yaşayış məntəqələrindən biri kimi bölgənin mədəni irsinin tərkib hissəsidir. Şəhərin ətrafı təbii və tarixi xüsusiyyətləri ilə seçilir. Xocavəndin keçmişinin araşdırılması yerli mənbələrin və tarixi materialların öyrənilməsini tələb edir. Bu araşdırmalar bölgənin toponimlərinin və yaşayış məskənlərinin tarixini aydınlaşdırmağa kömək edə bilər. Şəhərin inkişafı onun tarixi kimliyinin qorunması ilə yanaşı aparılmalıdır.

Ağdərə Qarabağın coğrafi və tarixi baxımdan əhəmiyyətli şəhərlərindən biridir. Şəhərin dağlıq ərazidə yerləşməsi onun təbii mühitinə və iqtisadi imkanlarına təsir göstərir. Ağdərənin tarixi bölgənin ictimai və təsərrüfat həyatı ilə bağlıdır. Ərazinin tarixi irsinin öyrənilməsi elmi tədqiqatlar üçün geniş imkanlar yaradır. Ağdərənin gələcək inkişafı təbii resursların qorunması və sosial infrastrukturun yaradılması ilə əlaqəlidir.

2023-cü ilin sentyabr hadisələri bu şəhərlərin müasir tarixində mühüm mərhələ təşkil edir. Rəsmi məlumatlarda sentyabrın 19–20-də keçirilən lokal xarakterli antiterror tədbirləri nəticəsində Azərbaycanın suverenliyinin bərpa olunduğu bildirilir.

Bu hadisələrin xatirəsi 20 Sentyabrın şəhər günü kimi təsis edilməsinin əsas tarixi kontekstini təşkil edir. Həmin tarix Qarabağın müasir siyasi və inzibati həyatında baş vermiş dəyişikliklərin öyrənilməsi üçün əhəmiyyətlidir.

Tarixi hadisələrin öyrənilməsi zamanı sənədlərə və etibarlı mənbələrə əsaslanmaq vacibdir. Rəsmi sənədlər dövlət qərarlarının hüquqi əsaslarını göstərir. Arxiv materialları tarixi proseslərin müxtəlif tərəflərini araşdırmağa imkan verir. Elmi nəşrlər hadisələrin daha geniş kontekstdə təhlilinə kömək edir. Mənbələrin müqayisəli şəkildə öyrənilməsi tarixi biliklərin dəqiqliyini artırır.

Şəhərlərin gələcək inkişafı tarixi yaddaşın qorunması ilə birgə həyata keçirilməlidir. Bərpa işləri zamanı tarixi tikililərin vəziyyətinin araşdırılması mühüm əhəmiyyət daşıyır. Memarlıq abidələrinin qorunması şəhərlərin özünəməxsus görünüşünü saxlamağa kömək edir. Mədəni irsin sənədləşdirilməsi gələcək tədqiqatlar üçün əsas yaradır. Bu fəaliyyətlər şəhərlərin tarixinin gələcək nəsillərə çatdırılmasına xidmət edir.

Təhsil müəssisələri tarixi yaddaşın qorunmasında mühüm rol oynayır. Məktəblərdə Qarabağın tarixinə həsr olunan dərslər şagirdlərin biliklərini genişləndirə bilər. Universitetlərdə elmi konfransların keçirilməsi yeni araşdırmaların yaranmasına şərait yarada bilər. Tarixi məkanlara dair rəqəmsal materiallar gənclərin məlumat əldə etməsini asanlaşdıra bilər. Təhsil və elmi fəaliyyətin birləşdirilməsi tarixi biliklərin sistemli şəkildə yayılmasına kömək edir.

Mədəniyyət tədbirləri şəhərlərin tarixi və mənəvi irsinin tanıdılmasında əhəmiyyətlidir. Sərgilər və fotoalbomlar şəhərlərin keçmişinə dair vizual məlumatları qoruyur. Sənədli filmlər tarixi hadisələrin geniş auditoriyaya çatdırılmasına imkan verir. Muzey ekspozisiyaları yerli tarixə marağı artıra bilər. Bu fəaliyyətlər tarixi yaddaşın ictimai həyatda yaşadılmasına yardım edir.

Şəhərlərin bərpası insan amilini əsas götürməlidir. İnsanların təhlükəsiz yaşayış şəraitinin yaradılması inkişafın başlıca məqsədlərindəndir. Əhalinin təhsil, səhiyyə və sosial xidmətlərə çıxışının təmin edilməsi mühüm məsələdir. Məşğulluq imkanlarının genişləndirilməsi ailələrin iqtisadi sabitliyinə kömək edə bilər. İctimai həyatın canlanması şəhərlərin davamlı inkişafına şərait yarada bilər.

Gələcək nəsillərin Qarabağın tarixi ilə tanış olması milli yaddaşın davamlılığını təmin edir. Uşaqlara və gənclərə tarixi hadisələrin dəqiq və məsuliyyətli şəkildə çatdırılması vacibdir. Tarixə marağın təşviqi araşdırma və öyrənmə bacarıqlarını inkişaf etdirə bilər. Yerli tarixlə bağlı ailə xatirələrinin toplanması da əhəmiyyətli mənbə rolunu oynaya bilər. Bu məlumatların sənədləşdirilməsi şəxsi yaddaşı ümumi tarixi biliklərlə əlaqələndirir.

20 Sentyabr – Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərləri günü tarixi yaddaşın qorunması, dövlət suverenliyi və şəhərlərin gələcək inkişafı baxımından əlamətdar gündür. Bu tarix Qarabağın müasir tarixinin mühüm mərhələlərinin xatırlanmasına şərait yaradır. Şəhərlərin keçmişinin öyrənilməsi və mədəni irsinin qorunması gələcək nəsillər qarşısında məsuliyyətdir. Bərpa və quruculuq işlərinin davamlılığı insanların təhlükəsiz və firavan yaşayışına xidmət etməlidir. Bu əlamətdar günün mənəvi əhəmiyyəti tarixə ehtiramla yanaşı, gələcək üçün məsuliyyətli fəaliyyətə çağırışda ifadə olunur.

Zaur Mehdiyev,

YAP Gədəbəy rayon təşkilatının sədr müavini