20 Sentyabr – Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərləri günü: Zəfərdən suverenliyə, keçmişdən Böyük Qayıdışa - ŞƏRH

Azərbaycan tarixinin elə günləri vardır ki, həmin tarixlər yalnız təqvimdə qeyd olunan adi günlər deyil, bütöv bir xalqın yaddaşında milli qürur, dövlətçilik iradəsi və tarixi ədalətin təcəssümü kimi yaşayır. 20 Sentyabr da məhz belə əlamətdar tarixlərdən biridir. Bu gün Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərləri günü kimi qeyd edilir və Qarabağın müasir tarixində mühüm mərhələni ifadə edir. Azərbaycan Prezidentinin 18 sentyabr 2024-cü il tarixli Sərəncamı ilə 20 sentyabrın bu dörd şəhərin günü kimi müəyyənləşdirilməsi 2023-cü ilin sentyabrında Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və dövlət suverenliyinin tam bərpası ilə bağlı hadisələrin tarixi əhəmiyyətinin rəsmiləşdirilməsi baxımından mühüm addım olmuşdur.

20 Sentyabrın mahiyyətini düzgün anlamaq üçün Qarabağın uzun illər ərzində üzləşdiyi işğal və münaqişə reallıqlarına nəzər salmaq vacibdir. Ermənistanın Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzü nəticəsində Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun bir sıra əraziləri uzun müddət işğal altında qalmış, yaşayış məntəqələri dağıdılmış, yüz minlərlə insan doğma yurdlarından didərgin düşmüşdür. Azərbaycan dövləti bütün bu illər ərzində beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərinə əsaslanaraq ərazi bütövlüyünün bərpasını əsas dövlət siyasəti kimi müəyyən etmişdir.

2020-ci il Vətən müharibəsində əldə edilən tarixi Zəfər bu istiqamətdə həlledici mərhələ yaratdı. 44 günlük müharibə nəticəsində Azərbaycanın bir sıra şəhər, rayon və kəndləri işğaldan azad edildi, ölkənin hərbi-siyasi imkanları və dövlətçilik iradəsi bütün dünyaya nümayiş etdirildi. 2023-cü ilin sentyabrında baş verən hadisələr isə Qarabağda Azərbaycanın suverenliyinin tam bərpası ilə nəticələndi. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi məlumatında da qeyd olunur ki, 2023-cü il sentyabrın 19-20-də həyata keçirilən lokal xarakterli antiterror tədbirləri nəticəsində ölkənin suverenliyi tam bərpa olunmuşdur.

Bu hadisələrin nəticəsində Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərləri də Azərbaycanın tam nəzarətinə keçdi. Beləliklə, Azərbaycan Respublikasının dövlət suverenliyinin Qarabağın bütün ərazisində təmin olunması üçün tarixi mərhələ başa çatdı. 20 Sentyabr məhz bu reallığın rəmzi tarixlərindən birinə çevrildi.

Xankəndi Qarabağın tarixi və sosial-iqtisadi həyatında mühüm yer tutan şəhərlərdən biridir. Şəhərin tarixi memarlıq irsi, coğrafi mövqeyi və Qarabağın mərkəzində yerləşməsi onun Azərbaycan üçün xüsusi əhəmiyyətini şərtləndirir. Prezident.az-ın Xankəndi ilə bağlı məlumatında şəhərin tarixi memarlıq xüsusiyyətlərinə və burada müxtəlif dövrlərə aid tikililərin mövcudluğuna diqqət çəkilir.

Xankəndinin Azərbaycanın nəzarətinə qayıtması yalnız bir şəhərin azad edilməsi kimi deyil, ölkənin dövlət suverenliyinin tam bərpasının mühüm nəticələrindən biri kimi qiymətləndirilir. 2023-cü ilin sentyabr hadisələrindən sonra şəhərdə Azərbaycan dövlətçiliyinin bütün atributları bərqərar edildi. Dövlət Bayrağının Xankəndidə dalğalanması Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin real ifadəsinə çevrildi.

Xankəndinin gələcək inkişafı Qarabağda aparılan genişmiqyaslı bərpa-quruculuq siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biridir. Şəhərin müasir şəhərsalma prinsipləri əsasında inkişaf etdirilməsi, infrastrukturun yenilənməsi, sosial obyektlərin yaradılması və həyatın bərpası Qarabağın yeni inkişaf mərhələsinin mühüm tərkib hissəsidir.

20 Sentyabr Xocalı üçün də xüsusi tarixi məna daşıyır. Xocalı Azərbaycan xalqının yaddaşında 1992-ci il fevralın 26-da baş vermiş faciə ilə əbədi həkk olunmuşdur. Xocalı faciəsi Azərbaycan tarixinin ən ağır səhifələrindən biri kimi xalqımızın yaddaşında yaşayır.

Xocalının azad olunması isə bu şəhərin tarixində yeni səhifə açdı. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi məlumatına görə, 2023-cü il sentyabrın 19-20-də keçirilən antiterror tədbirləri nəticəsində Xocalı şəhəri azad edildi və 20 sentyabr Xocalı şəhəri günü kimi müəyyənləşdirildi. 2024-cü il mayın 28-dən etibarən keçmiş məcburi köçkünlərin Xocalıya qayıdışına başlanılması isə şəhərin həyatında yeni mərhələnin əsasını qoydu.

Xocalıda aparılan işlər yalnız fiziki infrastrukturun yenilənməsi ilə məhdudlaşmır. Burada tarixi yaddaşın qorunması, milli-mədəni irsin yaşadılması və gələcək nəsillərə çatdırılması da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. 2025-ci ildə Xocalı Soyqırımı Memorial Kompleksinin yaradılması ilə bağlı Prezident Sərəncamının imzalanması da bu istiqamətdə mühüm addımlardan biridir. Sərəncamda memorial kompleksin yaradılmasının məqsədləri sırasında Xocalı faciəsi qurbanlarının xatirəsinin əbədiləşdirilməsi və faciənin beynəlxalq səviyyədə tanıdılması göstərilir.

Bu baxımdan Xocalının bugünkü taleyi xüsusi məna daşıyır: vaxtilə faciə ilə assosiasiya olunan şəhərdə indi bərpa, quruculuq və qayıdış prosesi həyata keçirilir. Bu, tarixi yaddaşla gələcəyə baxışın bir arada olduğunu göstərir.

Xocavənd rayonu Qarabağın zəngin tarixə malik ərazilərindən biridir. Burada yerləşən Azıx və Tağlar mağaraları Azərbaycanın qədim tarixinin öyrənilməsi baxımından böyük elmi əhəmiyyət daşıyır. Prezident.az-ın məlumatına görə, Xocavənd rayonu 1991-ci ildə yaradılıb və 1992-ci ilin oktyabrında Ermənistan tərəfindən işğal edilib. 2020-ci ilin noyabrınadək Hadrut qəsəbəsi və rayonun bir sıra kəndləri, 2023-cü ilin sentyabrında isə rayonun şəhər mərkəzi də daxil olmaqla ərazi tam şəkildə Azərbaycanın nəzarətinə keçib.

Xocavəndin azadlığı Qarabağın bütövlükdə Azərbaycanın dövlət nəzarətinə qaytarılması prosesində mühüm mərhələ idi. Xocavənd şəhərinin 20 Sentyabr tarixində qeyd olunması da məhz bu tarixi hadisənin yaddaşlarda yaşadılması məqsədini daşıyır.

Bu gün Xocavənddə əsas məqsədlərdən biri işğal dövründə dağıdılmış və zərər görmüş yaşayış məntəqələrinin yenidən qurulması, sosial və iqtisadi həyatın canlandırılmasıdır. Böyük Qayıdış proqramının həyata keçirilməsi çərçivəsində Qarabağın digər əraziləri kimi Xocavəndin də gələcəkdə müasir yaşayış məkanına çevrilməsi nəzərdə tutulur.

Ağdərə də Qarabağın strateji və tarixi baxımdan əhəmiyyətli yaşayış məntəqələrindən biridir. 1993-cü ildə işğal edilmiş Ağdərə rayonunun ərazisində yaşayış məntəqələri, sosial infrastruktur və tarixi-memarlıq obyektlərinin dağıdıldığı Azərbaycan Prezidentinin rəsmi məlumatlarında qeyd olunur. 2023-cü il sentyabrın 20-də keçirilən lokal xarakterli antiterror tədbirləri nəticəsində Ağdərə şəhəri Azərbaycanın nəzarətinə keçmiş, 2023-cü il oktyabrın 15-də Prezident İlham Əliyev şəhərdə Dövlət Bayrağını ucaltmışdır.

Ağdərənin tarixi statusunun və inzibati təşkilinin bərpası da Qarabağda yeni idarəetmə və inkişaf mərhələsinin mühüm hissəsidir. Prezidentin rəsmi internet səhifəsində qeyd edilir ki, əvvəlki inzibati ərazi bölgüsünə uyğun olaraq Ağdərə rayonunun yenidən təşkili həyata keçirilib və rayonun mərkəzi Ağdərə şəhəri müəyyən olunub.

Ağdərədə də bərpa və quruculuq işlərinin həyata keçirilməsi Qarabağın iqtisadi və sosial həyatının yenidən canlandırılmasına xidmət edir. Şəhərin gələcək inkişafı burada yeni yaşayış mühitinin, müasir infrastrukturun və dayanıqlı iqtisadi fəaliyyətin formalaşdırılması ilə əlaqələndirilir.

20 Sentyabrın tarixi əhəmiyyətini yalnız dörd şəhərin azadlığı ilə məhdudlaşdırmaq düzgün olmaz. Bu tarix Azərbaycanın dövlət suverenliyinin tam bərpası baxımından daha geniş məna daşıyır. Azərbaycan Prezidentinin 2024-cü ildə Xankəndidə Qarabağ Universitetinin açılışı zamanı etdiyi çıxışda 2023-cü il sentyabrın 19-20-də həyata keçirilən tədbirlərin nəticəsində dövlət suverenliyinin tam bərpa edildiyi vurğulanmışdır.

Bu tarix Azərbaycanın müasir dövlətçilik tarixində yeni mərhələnin başlanğıcı kimi də xarakterizə olunur. Ərazi bütövlüyünün və suverenliyin təmin olunması ilə qarşıda tamamilə yeni vəzifələr meydana çıxdı. İndi əsas istiqamətlərdən biri azad edilmiş ərazilərin bərpası, əhalinin təhlükəsiz və dayanıqlı şəkildə doğma yurdlarına qayıdışının təmin edilməsi, iqtisadi potensialın üzə çıxarılması və regionun müasir inkişaf məkanına çevrilməsidir.

Azərbaycanın Qarabağ siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri Böyük Qayıdış prosesidir. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə yolların, enerji xətlərinin, su və rabitə sistemlərinin, yaşayış komplekslərinin, məktəblərin, tibb müəssisələrinin və digər sosial obyektlərin yaradılması genişmiqyaslı bərpa prosesinin tərkib hissəsidir.

Bu prosesin əsas məqsədi yalnız dağıdılmış binaların yenidən tikilməsi deyil. Qarabağda müasir, təhlükəsiz, rahat və dayanıqlı yaşayış mühitinin formalaşdırılması qarşıya mühüm vəzifə kimi qoyulub. Xocalıya keçmiş məcburi köçkünlərin qayıdışının 2024-cü ildə başlanması bu prosesin real nəticələrinin nümunələrindən biridir.

Qarabağda həyata keçirilən bərpa işləri həm də Azərbaycan dövlətinin iqtisadi imkanlarının göstəricisidir. Yeni yollar, hava limanları, enerji layihələri, yaşayış məhəllələri və sosial obyektlər regionun gələcək iqtisadi inkişafı üçün yeni imkanlar yaradır.

20 Sentyabrın digər mühüm xüsusiyyəti tarixi yaddaşın qorunması ilə bağlıdır. Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərlərinin hər biri Azərbaycanın tarixində özünəməxsus yer tutur. Bu şəhərlərin keçmişini öyrənmək, işğal dövrünün nəticələrini sənədləşdirmək, dağıdılmış mədəni irsi bərpa etmək və gələcək nəsillərə çatdırmaq mühüm vəzifələrdəndir.

Tarixi yaddaş yalnız keçmişi xatırlamaq demək deyil. Tarixi yaddaş həm də gələcək üçün dərs çıxarmaq, dövlətçiliyin əhəmiyyətini dərk etmək və sülhün, təhlükəsizliyin və sabitliyin qiymətini anlamaqdır.

Bu baxımdan 20 Sentyabr həm də gənc nəslin vətənpərvərlik ruhunda tərbiyəsində mühüm əhəmiyyət daşıyan tarixdir. Gənclər Qarabağın tarixini, işğal və münaqişə dövrünü, 2020-ci il Zəfərini, 2023-cü ilin sentyabr hadisələrini və sonrakı bərpa-quruculuq prosesini öyrənməklə ölkənin müasir tarixini daha dərindən dərk edirlər.

Bu gün Qarabağ artıq yalnız müharibənin və işğalın nəticələri ilə xatırlanan məkan deyil. Qarabağ yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoymuş regiondur. Burada şəhərlər yenidən qurulur, yollar çəkilir, məktəblər və digər sosial obyektlər yaradılır, insanların doğma yurdlarına qayıdışı təmin edilir.

Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə də bu yeni mərhələnin mühüm ünvanlarıdır. Bu şəhərlərin inkişafı Qarabağın gələcək iqtisadi, sosial və mədəni həyatında xüsusi rol oynaya bilər.

Azərbaycan dövlətinin qarşısında duran əsas məqsədlərdən biri azad edilmiş ərazilərin ölkənin digər regionları ilə sıx inteqrasiyasını təmin etməkdir. Bu istiqamətdə nəqliyyat və logistika imkanlarının genişləndirilməsi, iqtisadi fəaliyyətin canlandırılması, turizm potensialının inkişaf etdirilməsi və yeni məşğulluq imkanlarının yaradılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

20 Sentyabr xalqımız üçün həm qürur, həm də məsuliyyət tarixidir. Qürur ona görədir ki, uzun illər davam edən işğalın nəticələri aradan qaldırılıb və Azərbaycanın dövlət suverenliyi Qarabağda tam bərpa olunub. Məsuliyyət isə ondan ibarətdir ki, bu tarixi nəticənin yaratdığı imkanlardan istifadə etməklə azad edilmiş ərazilər daha da inkişaf etdirilməli, tarixi və mədəni irs qorunmalı, Böyük Qayıdış prosesi uğurla davam etdirilməlidir.

Bu gün Xankəndidə, Xocalıda, Xocavənddə və Ağdərədə dalğalanan Azərbaycan Bayrağı dövlət suverenliyinin simvoludur. Həmin bayraq həm də gələcəyə yönəlmiş inkişafın, quruculuğun və sabitliyin rəmzidir.

20 Sentyabr tarixinin təsis edilməsi ilə Azərbaycanın müasir tarixinin mühüm səhifələrindən biri dövlət səviyyəsində əbədiləşdirilib. Prezidentin 2024-cü il Sərəncamı ilə bu günün Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərləri günü kimi müəyyənləşdirilməsi 2023-cü ilin sentyabrında baş vermiş tarixi hadisələrin yaddaşda yaşadılmasına xidmət edir.

Bu günün əsas mesajlarından biri ondan ibarətdir ki, tarixi Zəfər yalnız keçmişin hadisəsi deyil, gələcəyin qurulması üçün böyük imkan yaradan hadisədir. Qarabağın dirçəldilməsi, insanların doğma torpaqlarına qayıtması və regionun sosial-iqtisadi inkişafının təmin edilməsi Zəfərin davam edən quruculuq mərhələsidir.

Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərlərinin hər biri Azərbaycanın tarixində mühüm iz buraxmış məkanlardır. Bu şəhərlərin azadlığı Qarabağda yeni tarixi dövrün başlanğıcını qoyub. İndi həmin şəhərlərin qarşısında yeni inkişaf perspektivləri açılır.

20 Sentyabr – Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərləri günü Azərbaycanın dövlətçilik tarixində mühüm yer tutan bir tarixdir. Bu gün işğalın ağrılarından azadlığa, dağıntıdan quruculuğa, məcburi köçkünlükdən doğma yurda qayıdışa gedən yolun rəmzlərindən biridir.

Bu əlamətdar tarix Azərbaycan xalqının yaddaşında şəhidlərin xatirəsinə ehtiram, dövlət suverenliyinə hörmət, tarixi irsə bağlılıq və gələcəyə inam hisslərini birləşdirir. Xankəndidə, Xocalıda, Xocavənddə və Ağdərədə qurulan yeni həyat Qarabağın gələcək nəsillərə daha firavan şəkildə ötürülməsinin əsasını təşkil edir.

Beləliklə, 20 Sentyabr təkcə dörd şəhərin təqvim günü deyil. Bu tarix Azərbaycan dövlətinin suverenliyinin bərpasını, Qarabağın yeni inkişaf mərhələsini və Böyük Qayıdışın davam edən prosesini özündə birləşdirən mühüm milli yaddaş günüdür. Bu günün hər il qeyd olunması Azərbaycanın müasir tarixinin öyrənilməsi, tarixi yaddaşın qorunması və gələcək nəsillərin dövlətçilik dəyərlərinə bağlılığının gücləndirilməsi baxımından əhəmiyyət daşıyır.

Xəyyam Vəliyev,

YAP Gədəbəy rayon təşkilatının əməkdaşı