20 Sentyabr – Qarabağda dövlət suverenliyinin və tarixi ədalətin bərpasının rəmzi - ŞƏRH

Azərbaycanın müasir tarixində elə günlər var ki, onların siyasi və mənəvi əhəmiyyəti yalnız bir hadisə ilə məhdudlaşmır, bütövlükdə xalqın dövlətçilik tarixinin mühüm mərhələsini ifadə edir. 20 Sentyabr da məhz belə əlamətdar tarixlərdəndir. Bu tarix Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərlərinin günü kimi qeyd olunmaqla yanaşı, Azərbaycanın dövlət suverenliyinin tam bərpasını simvolizə edən mühüm tarixi mərhələ kimi yaddaşlarda yaşayır.

Prezident İlham Əliyevin 18 sentyabr 2024-cü il tarixli Sərəncamı ilə 20 sentyabr Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərləri günü elan edilib. Bu qərar həmin şəhərlərin Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyü və suverenliyi çərçivəsində tarixi statusunun xüsusi olaraq vurğulanması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

20 sentyabrın mahiyyətini düzgün qiymətləndirmək üçün Azərbaycanın 30 ilə yaxın davam edən işğal və onun nəticələrinin xatırlanması vacibdir. Ermənistanın hərbi təcavüzü nəticəsində Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazilərinin bir hissəsi işğal edilmiş, yüz minlərlə insan doğma yurdlarından məcburi köçkün vəziyyətinə düşmüş, şəhər və kəndlər dağıdılmışdı.

Azərbaycan xalqı bütün bu illər ərzində öz torpaqlarına qayıdacağına və ərazi bütövlüyünün bərpa olunacağına inamını qorudu. 2020-ci ilin 44 günlük Vətən müharibəsi həmin tarixi prosesin dönüş nöqtəsinə çevrildi. Azərbaycan Ordusunun hərbi uğurları nəticəsində ərazilərimizin böyük hissəsi işğaldan azad edildi.

Lakin Qarabağda dövlət suverenliyinin tam təmin olunması üçün müəyyən proseslərin başa çatdırılması zəruri idi. 2023-cü il sentyabrın 19-da Qarabağ iqtisadi rayonunda baş verən genişmiqyaslı təxribatların qarşısının alınması məqsədilə lokal xarakterli antiterror tədbirlərinə başlanıldı. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi məlumatına görə, 23 saat davam edən tədbirlər sentyabrın 20-də başa çatdı və Azərbaycan Respublikasının bütün ərazisində dövlət suverenliyi bərpa edildi.

Beləliklə, 20 Sentyabr Azərbaycanın dövlətçilik salnaməsində yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. Bu tarix yalnız hərbi-siyasi hadisə kimi deyil, həm də Konstitusiyanın, qanunun aliliyinin və dövlət idarəçiliyinin bütün ölkə ərazisində təmin olunması baxımından mühüm məna daşıyır.

Xankəndi bu tarixi prosesdə xüsusi yer tutur. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi materiallarında qeyd olunur ki, 2023-cü ilin sentyabr hadisələrindən sonra şəhərdə Azərbaycanın dövlət suverenliyi tam bərpa edilib və 20 sentyabr Xankəndi şəhəri günü kimi qeyd olunur.

Xocalının adı isə Azərbaycan xalqının yaddaşında həm ağrılı faciə, həm də tarixi ədalətin bərpası ilə bağlıdır. 1992-ci il Xocalı faciəsi xalqımızın yaddaşında silinməz iz buraxıb. Bu baxımdan Xocalının yenidən Azərbaycanın nəzarətinə qayıtması xüsusi mənəvi-siyasi əhəmiyyət daşıyır. 2024-cü il mayın 28-dən etibarən keçmiş məcburi köçkünlərin Xocalıya qayıdışı başlanıb.

Xocavənd də Qarabağın tarixi və mədəni irs baxımından mühüm yaşayış məskənlərindəndir. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi məlumatına əsasən, 2020-ci ilin noyabrınadək rayonun Hadrut qəsəbəsi və 34 kəndi, 2023-cü ilin sentyabrında keçirilmiş antiterror tədbirləri nəticəsində isə rayonun şəhər mərkəzi də daxil olmaqla ərazisi tam şəkildə Azərbaycanın nəzarətinə keçib.

Ağdərənin azad olunması da Qarabağda suverenliyin bərpası prosesinin mühüm istiqamətlərindən biri oldu. 2023-cü il sentyabrın 20-də Ağdərə şəhəri qanunsuz silahlı birləşmələrdən təmizləndi. Sonrakı mərhələdə şəhərin və rayonun idarə olunması, bərpası və inkişafı üçün institusional tədbirlər həyata keçirildi.

Bu gün həmin ərazilərdə əsas məqsəd yalnız dağıdılmış infrastrukturun bərpası deyil. Qarabağın və Şərqi Zəngəzurun yeni inkişaf mərhələsinə hazırlanması, insanların öz doğma yurdlarına qayıtması, müasir yaşayış məntəqələrinin yaradılması və regionun Azərbaycanın sosial-iqtisadi məkanına tam inteqrasiyası istiqamətində genişmiqyaslı işlər aparılır.

Xüsusilə Böyük Qayıdış proqramı bu prosesin əsas istiqamətlərindən biridir. Keçmiş məcburi köçkünlərin doğma torpaqlarına qayıdışı təkcə sosial layihə deyil, həm də uzun illər ərzində pozulmuş həyatların bərpası baxımından böyük tarixi əhəmiyyət daşıyır.

Xocalıda Soyqırımı Memorial Kompleksinin yaradılması haqqında 2025-ci ildə Prezident Sərəncamının imzalanması da tarixi yaddaşın qorunmasına dövlət səviyyəsində verilən önəmin göstəricisidir.

20 Sentyabrın əsas mesajlarından biri də budur ki, dövlət suverenliyi yalnız sərhədlərin qorunması anlayışı ilə məhdudlaşmır. Suverenlik eyni zamanda bütün ərazilərdə qanunun aliliyinin təmin olunması, dövlət institutlarının fəaliyyəti, vətəndaşların hüquqlarının qorunması və ölkənin inkişaf strategiyasının vahid dövlət məkanında həyata keçirilməsi deməkdir.

Bu baxımdan 20 Sentyabr Azərbaycan dövlətçiliyinin möhkəmliyini, xalqın milli həmrəyliyini və uzunmüddətli dövlətçilik iradəsini ifadə edən mühüm tarixdir.

Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərlərinin gününün eyni tarixdə qeyd olunması da rəmzi məna daşıyır. Bu dörd şəhərin adı Qarabağın müxtəlif tarixi səhifələrini özündə birləşdirir. Onların gələcəyi isə artıq işğal və münaqişə ilə deyil, bərpa, quruculuq, inkişaf və reinteqrasiya prosesləri ilə əlaqələndirilir.

20 Sentyabrın yaddaşlarda yaşadılması həm də gələcək nəsillərə Azərbaycanın müstəqilliyinin, ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin hansı tarixi mərhələlərdən keçərək bərpa edildiyini anlatmaq baxımından əhəmiyyətlidir.

Bu əlamətdar gün Azərbaycan xalqının tarixində yeni bir səhifənin – bütöv, suveren və inkişaf edən Azərbaycanın Qarabağ mərhələsinin rəmzinə çevrilib.

Elnur Qəhrəmanov,

YAP Gədəbəy rayon təşkilatının əməkdaşı