“Əsrin müqaviləsi”: enerji sektorunda yeni mərhələ - ANALİZ

Azərbaycanın enerji siyasəti: strateji dönüşdən enerji diplomatiyasına

1991-ci ildə dövlət müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra Azərbaycan qarşısında duran əsas məsələlərdən biri zəngin enerji resurslarından ölkənin iqtisadi və siyasi müstəqilliyinin möhkəmləndirilməsi üçün istifadə etmək idi. XX əsrin sonlarında ölkənin üzləşdiyi iqtisadi böhran, infrastrukturun zəifliyi və xarici investisiyaya ehtiyac enerji sektorunda yeni yanaşmanı zəruri edirdi. Bu baxımdan 20 sentyabr 1994-cü ildə “Azəri”, “Çıraq” və “Günəşli” yataqlarının birgə işlənməsi və hasilatın pay bölgüsü haqqında sazişin imzalanması Azərbaycanın müasir enerji siyasətinin əsas başlanğıc nöqtələrindən birinə çevrildi. Saziş sonradan “Əsrin müqaviləsi” adı ilə tanındı. Müqavilənin ilkin dəyəri 7,4 milyard ABŞ dolları idi və yeddi ölkəni təmsil edən 11 xarici neft şirkəti onun iştirakçıları sırasında yer alırdı.“Əsrin müqaviləsi”ni yalnız neft yataqlarının işlənməsi haqqında kommersiya sazişi kimi qiymətləndirmək kifayət deyil. Onun əhəmiyyəti enerji resurslarının hasilatından daha geniş idi. Müqavilə Azərbaycanın dünya enerji bazarına çıxışını, xarici investisiyanın cəlb edilməsini, yeni ixrac infrastrukturunun yaradılmasını və enerji amilinin xarici siyasətdə mühüm iqtisadi alətə çevrilməsini şərtləndirən proseslərin əsasını qoydu.
İlk mərhələ
1994-cü il sazişinin əsas xüsusiyyəti Azərbaycanın enerji sektoruna beynəlxalq kapitalın və texnologiyanın cəlb olunması idi. Ölkənin maliyyə və texniki imkanlarının məhdud olduğu bir şəraitdə böyük həcmli dəniz yataqlarının müasir texnologiyalarla işlənməsi üçün beynəlxalq tərəfdaşlıq mühüm əhəmiyyət daşıyırdı.Müqavilənin təsiri qısa müddətdə hasilat sahəsində də özünü göstərdi. 1997-ci ildə “Çıraq” platformasından ilk neft hasil edildi. Bunun ardınca Azərbaycanın neftinin müxtəlif istiqamətlər üzrə dünya bazarlarına çıxarılması üçün yeni boru kəmərlərinin yaradılması gündəmə gəldi. Bakı–Supsa və daha sonra Bakı–Tbilisi–Ceyhan kəmərləri Azərbaycanın enerji siyasətində ixrac marşrutlarının şaxələndirilməsi prinsipini möhkəmləndirdi.
Beləliklə, enerji siyasətinin məntiqi yalnız “neft çıxarmaq”la məhdudlaşmadı. Hasilat, nəqliyyat və satış zəncirinin bütövlükdə qurulması Azərbaycanın enerji strategiyasının əsas istiqamətlərindən birinə çevrildi.
İkinci mərhələ: neftdən qaza
1994-cü il müqaviləsindən sonra formalaşan modelin mühüm xüsusiyyəti onun sonrakı enerji layihələri üçün baza yaratması idi. 1996-cı ildə “Şahdəniz” qaz yatağı üzrə sazişin imzalanması Azərbaycanın enerji siyasətində neftlə yanaşı təbii qazın da strateji resursa çevrilməsinə şərait yaratdı.Bu proses Azərbaycanın enerji ixracatçısı kimi rolunu genişləndirdi. 2007-ci ildə Bakı–Tbilisi–Ərzurum qaz kəmərinin istifadəyə verilməsi ilə Azərbaycan qazının Türkiyə bazarına çıxışı təmin edildi. Sonrakı mərhələdə isə daha böyük regional layihə — Cənub Qaz Dəhlizi formalaşdı.
Cənub Qaz Dəhlizi təxminən 3 500 kilometrlik infrastruktur sistemi olmaqla Cənubi Qafqaz Boru Kəməri, TANAP və TAP-dan ibarətdir. 2020-ci ilin dekabrında fəaliyyətə başlayan bu sistem Azərbaycanın Xəzərdəki qaz ehtiyatlarını Türkiyə və Avropa bazarları ilə birləşdirdi.
Bu baxımdan “Əsrin müqaviləsi” ilə Cənub Qaz Dəhlizi arasında strateji ardıcıllıq görmək mümkündür: 1994-cü ildə yaradılmış beynəlxalq enerji əməkdaşlığı modeli sonrakı onilliklərdə daha geniş neft-qaz infrastrukturunun formalaşmasına zəmin yaratdı.
Boru kəmərləri və geoiqtisadi əhəmiyyət
Azərbaycanın enerji siyasətinin mühüm xüsusiyyətlərindən biri ixrac marşrutlarının şaxələndirilməsi olmuşdur. Xəzər regionunda enerji resurslarının mövcudluğu öz-özlüyündə kifayət deyildi; həmin resursların beynəlxalq bazarlara etibarlı və iqtisadi baxımdan səmərəli yollarla çatdırılması da vacib idi.Bakı–Tbilisi–Ceyhan neft kəməri bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət qazandı. Kəmər Azərbaycan neftini Gürcüstan və Türkiyə ərazisindən Aralıq dənizinə çıxararaq ölkənin enerji ixracında yeni marşrut yaratdı. Bu layihə eyni zamanda Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə arasında enerji və nəqliyyat əməkdaşlığını gücləndirdi.Burada enerji siyasətinin geoiqtisadi tərəfi ortaya çıxır. Boru kəmərləri yalnız iqtisadi infrastruktur deyil, həm də uzunmüddətli regional əməkdaşlıq mexanizmləridir. Onların ətrafında formalaşan ticarət əlaqələri, investisiya münasibətləri və tranzit əməkdaşlığı enerji resurslarının siyasi və iqtisadi əhəmiyyətini artırır.
Enerji gəlirləri və iqtisadi inkişaf
Neft-qaz sektorunun inkişafı Azərbaycan iqtisadiyyatına böyük maliyyə resurslarının daxil olmasına imkan verdi. Lakin enerji siyasətinin effektivliyini yalnız hasilat və ixrac göstəriciləri ilə ölçmək düzgün olmaz. Əsas məsələ enerji gəlirlərinin uzunmüddətli iqtisadi inkişaf üçün necə istifadə edilməsidir.Bu kontekstdə enerji strategiyasının mühüm elementlərindən biri neft gəlirlərinin idarə olunması olmuşdur. Dövlətin rəsmi enerji strategiyasında xarici investisiyanın cəlb edilməsi ilə yanaşı, neft gəlirlərinin idarə olunması və iqtisadi inkişafın maliyyələşdirilməsi də əsas istiqamətlər kimi təqdim edilir.Bununla yanaşı, enerji gəlirlərinin iqtisadiyyatın digər sahələrinə təsiri ikili xarakter daşıya bilər. Bir tərəfdən böyük maliyyə imkanları infrastrukturun, sosial layihələrin və qeyri-neft sektorunun inkişafına investisiya üçün şərait yaradır. Digər tərəfdən, iqtisadiyyatın həddindən artıq enerji gəlirlərindən asılılığı neft qiymətlərindəki dəyişikliklərə həssaslığı artıra bilər. Buna görə Azərbaycanın enerji siyasətində növbəti mərhələnin əsas məsələlərindən biri enerji gəlirlərindən istifadə etməklə iqtisadi şaxələndirməni davam etdirməkdir.
Enerji siyasəti və xarici siyasət
Azərbaycanın enerji siyasəti xarici siyasətin iqtisadi komponentlərindən biri kimi də çıxış edir. Neft və qaz ixracı ölkəni Avropa və region dövlətləri üçün mühüm enerji tərəfdaşına çevirib. Xüsusilə Cənub Qaz Dəhlizi bu baxımdan diqqət çəkir. Avropa Komissiyasının məlumatına görə, 2021–2024-cü illər arasında Azərbaycandan Avropa İttifaqına Cənub Qaz Dəhlizi vasitəsilə qaz tədarükü 40 faizdən çox artıb. 2025-ci ildə Azərbaycan və SOCAR tərəfindən Aİ üzvü ölkələrinə 12,5 milyard kubmetr qaz tədarük edilib ki, bu da 2021-ci illə müqayisədə 53,8 faiz çoxdur.
Bu göstəricilər Azərbaycanın enerji siyasətinin zamanla yalnız milli ixrac strategiyası deyil, həm də Avropanın enerji təchizatının şaxələndirilməsi siyasətinin bir hissəsinə çevrildiyini göstərir.2022-ci ildə Azərbaycan ilə Avropa İttifaqı arasında enerji sahəsində strateji tərəfdaşlıq haqqında Anlaşma Memorandumunun imzalanması da bu istiqamətdə mühüm mərhələ oldu. Sənəd qaz tədarükünün artırılması ilə yanaşı, enerji səmərəliliyi, bərpa olunan enerji və metan emissiyalarının azaldılması kimi istiqamətləri də əhatə edir.
Yeni mərhələ: yaşıl enerji və enerji keçidi
Qlobal enerji sistemində baş verən dəyişikliklər Azərbaycanın enerji siyasəti qarşısında yeni vəzifələr yaradır. Dünyada bərpa olunan enerji mənbələrinin payının artırılması və karbon emissiyalarının azaldılması istiqamətində siyasət gücləndikcə, ənənəvi neft-qaz ixracatçılarının qarşısında enerji keçidinə uyğunlaşmaq məsələsi dayanır.Azərbaycanın son illərdə enerji siyasətində bərpa olunan enerji istiqamətinə daha çox diqqət ayırması bu kontekstdə qiymətləndirilə bilər. Avropa İttifaqı ilə əməkdaşlıq çərçivəsində Xəzər dənizində külək enerjisi, enerji səmərəliliyi və regional “yaşıl enerji” bağlantıları üzrə layihələr müzakirə olunur. Azərbaycan, Gürcüstan, Rumıniya və Macarıstan arasında Qara dəniz üzərindən elektrik enerjisi bağlantısını nəzərdə tutan regional əməkdaşlıq da bu yeni istiqamətin nümunələrindəndir.Bu mərhələdə Azərbaycanın qarşısında prinsipial məsələ enerji siyasətinin strukturunu genişləndirməkdir: neft və qaz ixracının yaratdığı üstünlükləri qorumaqla yanaşı, elektrik enerjisi, bərpa olunan mənbələr və gələcəkdə mümkün hidrogen layihələri üzrə yeni imkanlar formalaşdırmaq.
“Əsrin müqaviləsi” Azərbaycanın müasir enerji siyasətinin formalaşmasında dönüş nöqtəsi kimi qiymətləndirilə bilər. 1994-cü il sazişi xarici investisiyanın cəlb edilməsi, Xəzər yataqlarının işlənməsi və Azərbaycanın dünya enerji bazarlarına çıxışı üçün institusional və iqtisadi baza yaratdı. Sonrakı dövrdə Bakı–Supsa, Bakı–Tbilisi–Ceyhan, Bakı–Tbilisi–Ərzurum və nəhayət Cənub Qaz Dəhlizi kimi layihələr bu siyasətin ardıcıl şəkildə inkişaf etdirildiyini göstərdi.Mövzunun əsas analitik nəticəsi ondan ibarətdir ki, Azərbaycanın enerji siyasətini yalnız neft hasilatı prizmasından izah etmək mümkün deyil. Bu siyasət eyni zamanda investisiya cəlbi, ixrac marşrutlarının şaxələndirilməsi, regional əməkdaşlıq, enerji diplomatiyası və iqtisadi gəlirlərin idarə olunması məsələlərini əhatə edən kompleks strategiyaya çevrilib.Bu strategiyanın qarşıdakı mərhələsində əsas çağırış enerji resurslarından əldə edilən üstünlüklərin uzunmüddətli və dayanıqlı iqtisadi inkişafla əlaqələndirilməsi olacaq. Neft və qaz Azərbaycanın enerji siyasətinin mühüm dayaqları olaraq qalmaqla yanaşı, bərpa olunan enerji və regional elektrik bağlantılarının inkişafı ölkənin enerji siyasətinin yeni istiqamətlərini formalaşdırır. Beləliklə, 1994-cü ildə başlayan proses təkcə “neft əsri”nin layihəsi deyil, Azərbaycanın beynəlxalq enerji sistemində mövqeyinin mərhələli şəkildə yenidən qurulması prosesi kimi də nəzərdən keçirilə bilər.
V.VƏLİLİ