Bütöv Azərbaycanın Zəfər təqvimi

20 Sentyabr – Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə Günü

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin Sərəncamı ilə təsis edilən şəhər günləri sırasına daxil olan 20 Sentyabr – Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə Şəhərləri Günü, müasir dövlətçilik tariximizin ən şərəfli səhifələrindən biridir. Bu tarix, 2023-cü ilin sentyabrında keçirilmiş 24 saatlıq lokal antiterror tədbirləri nəticəsində separatçılığın kökünün kəsilməsi və üçrəngli bayrağımızın suveren torpaqlarımızın hər bir qarışında ucaldığı gündür.

2020-ci ilin 44 günlük Vətən Müharibəsi ilə torpaqlarımızın böyük hissəsi işğaldan azad edilsə də, Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə ərazilərində hələ də qanunsuz hərbi birləşmələr və separatçı rejim varlığını sürdürürdü. 19 sentyabr 2023-cü ildə başlayan və vur-tut bir gün davam edən antiterror əməliyyatı yüksək peşəkarlıq və dəqiqliklə həyata keçirildi. Düşmənin hərbi infrastrukturu sıradan çıxarıldı, separatçı xunta təslim olmağa məcbur edildi. 20 sentyabrda əldə olunmuş tam qələbə ilə Azərbaycan özünün dövlət suverenliyini bütün ölkə ərazisində bərpa etdi.
20 Sentyabr günü dörd böyük yaşayış məntəqəsinin yenidən doğuluşunu simvolizə edir. Xankəndi: Uzun illər separatçılığın mərkəzi kimi istifadə olunmağa çalışılan şəhər, bu gün Azərbaycanın elmi, mədəni və inzibati mərkəzlərindən birinə çevrilir. Xocalı: 1992-ci ilin fevralında əsrə bərabər soyqırımı yaşayan Xocalı üçün 20 Sentyabr həm də tarixi intiqamın, şəhidlərimizin ruhunun şad olduğu gündür. Xocavənd: Birinci və İkinci Qarabağ müharibələrində strateji döyüş meydanına çevrilən Xocavənd, bu gün öz təbii və iqtisadi potensialı ilə yenidən dirçəlir. Ağdərə: Bölgənin mühüm sənaye və kənd təsərrüfatı qovşağı olan Ağdərə, öz tarixi sakinlərini qarşılamağa hazırlaşır.

Quruculuq və Büyük Qayıdışın yeni mərhələsi

Bu gün Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərədə sürətli bərpa-quruculuq işləri həyata keçirilir. Xankəndidə Qarabağ Universitetinin fəaliyyətə başlaması, Xocalıda və digər rayonlarda yeni yaşayış məhəllələrinin salınması, infrastrukturun yenidən qurulması "Böyük Qayıdış" proqramının uğurlu tətbiqidir.

20 Sentyabr – sadəcə təqvimdəki bir gün deyil, Azərbaycan xalqının birliyinin, əzminin və dövlətimizin qüdrətinin əbədi rəmzidir.
"Böyük Qayıdış" proqramı və işğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirilən bərpa-quruculuq işləri müasir Azərbaycan dövlətinin ən mühüm strateji prioritetidir. 2020-ci il Vətən Müharibəsi və 2023-cü ilin sentyabrında tam bərpa olunan dövlət suverenliyindən (Xankəndi, Xocalı, Xocavənd, Ağdərə) sonra bu proses keyfiyyətcə yeni, daha əhatəli və sürətli mərhələyə qədəm qoymuşdur.

İlk mərhələdə (2020–2023) bərpa işləri əsasən Şuşa, Laçın, Füzuli, Cəbrayıl, Zəngilan, Qubadlı və Ağdam rayonlarını əhatə edirdisə, 2023-cü ilin sentyabr antiterror tədbirlərindən sonra xəritə tam formalaşdı. Xankəndi şəhəri, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə rayonlarının inzibati, hüquqi və iqtisadi baxımdan ölkənin ümumi sisteminə inteqrasiyası təmin edildi. Xankəndidə Qarabağ Universitetinin təsis olunması və fəaliyyətə başlaması regiona gənclik, akademik mühit və sosial dinamika gətirdi. Bu, regionun yalnız fiziki deyil, mənəvi-sosial dirçəlişinin rəmzidir.

Xocalı şəhərində aparılan sürətli tikinti-quruculuq işləri nəticəsində soyqırımı qurbanlarının doğma ocaqlarına qayıdışı təmin olunmağa başladı. Böyük Qayıdışın təməlində modern və dayanıqlı infrastrukturun qurulması dayanır. Azərbaycan dövləti sıfırdan nəhəng layihələr reallaşdırır. Füzuli və Zəngilan Beynəlxalq Hava Limanlarından sonra Laçın Beynəlxalq Hava Limanının istifadəyə verilməsi bölgənin mürəkkəb relyefində mülki və hərbi logistikanı, həmçinin turizm potensialını maksimal dərəcədə artırdı.

Bərdə-Ağdam, Füzuli-Şuşa, Xudafərin-Qubadlı-Laçın, Kəlbəcər-Laçın magistral yolları, Murovdağ altından keçən nəhəng tunellər sərt dağlıq relyefdə gediş-gəlişi təhlükəsiz və sürətli etdi. Bərdə-Ağdam və Horadiz-Ağbənd dəmir yolu xətləri həm daxili sərnişin-yük daşınmasını, həm də Zəngəzur Dəhlizi üzərindən beynəlxalq tranzit imkanlarını genişləndirir.

Quruculuq prosesinin önündə duran ən böyük maneə ərazilərin Ermənistan tərəfindən kütləvi şəkildə minalanmasıdır. Azərbaycan ANAMA və Hərbi İstihkamçı qüvvələri vasitəsilə ən müasir texnologiyaları (dronlar, süni intellektli minaaxtaranlar) tətbiq edərək təhlükəsiz zonaları sürətlə genişləndirir.

Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarında tətbiq edilən model müasir şəhərsalma və iqtisadiyyatın ən son standartlarına söykənir. Zəngilanın Ağalı kəndindən başlayan bu model Laçının Zabux, Sus, Xocalının Bəlli və digər kəndlərində tətbiq olunur. Rəqəmsal idarəetmə, yüksəksürətli internet və ekoloji xidmətlər sakinlərə təqdim olunur. Region "Sıfır Emissiya" (Net Zero) zonası elan edilib. Su Elektrik Stansiyaları (SES): Kəlbəcər, Laçın və Xudafərin/Qız Qalası hidroqovşaqları regionun elektrik ehtiyacını tamamilə "yaşıl enerji" hesabına ödəyir. Günəş və Külək Stansiyaları: Cəbrayıl ("Şəfəq" GES layihəsi) və Qubadlıda xarici investorlarla (BP və s.) birgə bərpa olunan enerji layihələri həyata keçirilir. Ağdam Sənaye Parkı və "Araz Vadisi İqtisadi Zonası" təsərrüfat subyektləri üçün vergi və gömrük güzəştləri təqdim edərək minlərlə yeni iş yerinin yaradılmasını təmin edir.

Böyük Qayıdışın ən mühüm göstəricisi əhalinin öz doğma yurdlarına təhlükəsiz və dayanıqlı şəkildə qayıtmasıdır. Füzuli, Laçın, Şuşa, Xocalı, Zəngilan (Ağalı), Cəbrayıl və Ağdama minlərlə keçmiş məcburi köçkün ailəsi daimi məskunlaşıb. Qayıdan sakinlərin yalnız mənzillə təmin olunması deyil, onların iş yerləri (dövlət qurumları, özəl müəssisələr, kənd təsərrüfatı, turizm və sənaye) ilə təminatı parallellik təşkil edir. Şuşada Xarıbülbül Musiqi Festivalı, Vaqif Poeziya Günləri, Şuşa Qlobal Media Forumu kimi tədbirlər regionun beynəlxalq mədəniyyət və diplomatiya mərkəzi statusunu bərpa edir.

Geopolitik və regional təsirlər

Qarabağda həyata keçirilən bərpa-quruculuq işləri yalnız daxili məsələ olmayıb, geniş geosiyasi təsirə malikdir. Şərqi Zəngəzurun logistik infrastrukturu Asiya ilə Avropanı birləşdirən "Orta Dəhliz"in ötürücülük qabiliyyətini artırır. Füzulidə Özbəkistanın hədiyyəsi olan Mirzə Uluqbəy adına məktəb, Qazaxıstanın inşa etdiyi Kurmanqazı adına Uşaq Yaradıcılıq Mərkəzi Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) bölgədəki həmrəyliyinin əyani göstəricisidir.

Quruculuq və Böyük Qayıdışın yeni mərhələsi Azərbaycanın iqtisadi müstəqilliyinin, hərbi zəfərinin və dövlət idarəçiliyi qüdrətinin əməli müstəvidə təsdiqidir. Qısa müddətdə viran qalmış ərazilərin müasir "yaşıl" və "ağıllı" mərkəzlərə çevrilməsi, Azərbaycanın öz gücü ilə reallaşdırdığı nadir qlobal quruculuq modelidir. Bu proses ölkənin gələcək onilliklərdəki dayanıqlı inkişafının əsas drayveri olacaqdır.

Aydın Hüseynov, millət vəkili