ƏDALƏTİN 30 İLLİK TƏCRİDİ: MÜASİR BEYNƏLXALQ HÜQUQUN SINAĞI VƏ AZƏRBAYCANIN ZƏFƏR FORMULU

XX əsrin sonlarında SSRİ-nin süqutu beynəlxalq münasibətlər sistemində yeni bir eranın başlanğıcı kimi qiymətləndirilirdi. Lakin bu tarixi keçid dövrü Cənubi Qafqaz regionu üçün böyük faciələr, kütləvi insan hüquqları pozuntuları və ərazi itkiləri ilə müşayiət olundu. Azərbaycan torpaqlarının 20 faizinin Ermənistan Respublikası tərəfindən işğal edilməsi, 1 milyondan çox soydaşımızın doğma ocaqlarından didərgin düşərək qaçqın və mecburi köçkün vəziyyətinə düşməsi təkcə bir regionun deyil, ümumilikdə qlobal təhlükəsizlik arxitekturasının faciəsi idi.
Dünyanın gözü qarşısında cərəyan edən 30 illik işğal yalnız ərazi itkisi ilə hüdudlanmırdı. Bu dövr ərzində Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda bəşəriyyətə qarşı silsilə cinayətlər törədildi:
Siyahıya alınan yüzlərlə tarixi obidə, muzey, kitabxana, məscid və qəbiristanlıq dağıdıldı və ya təhqir edildi. Məscidlərin heyvandarlıq fermalarına çevrilməsi beynəlxalq humanitar hüququn və YUNESKO konvensiyalarının açıq şəkildə tapdalanması idi.
Qanunsuz istismar edilən qızıl və digər faydalı qazıntı yataqları, kəsilən nadir meşə massivləri (məsələn, Bəsitçay Dövlət Təbiət Qoruğu), çirkləndirilən transsərhəd çaylar (Oxçuçay) regionun ekoloji balansını uzunmüddətli zərərə uğratdı.
İşğal dövründə yüz minlərlə mina və partlamamış sursat ərazilərə yerləşdirildi. Bu, müharibə başa çatdıqdan sonra da mülki şəxslərin həyatına təhlükə yaratmaqda davam edən, dinc əhalinin öz torpaqlarına qayıdışını ləngidən cinayət faktıdır.
Bütün bu faktlar müvafiq beynəlxalq qurumlara davamlı olaraq təqdim edilsə də, reaksiya yalnız kağız üzərində qalan formal bəyanatlarla məhdudlaşdı.
30 illik diplomatik səmərəsizlik və işğalçının getdikcə artan təxribatları (2020-ci ilin İyul Tovuz döyüşləri və Ermənistan rəhbərliyinin "Qarabağ Ermənistandır və nöqtə" kimi təhrikçi bəyanatları) dinc danışıqlar prosesini tamamilə iflasa uğratdı. Azərbaycan başa düşdü ki, beynəlxalq hüquq avtomatik işləmir; onu bərpa etmək üçün milli güc və iradə tələb olunur.
27 sentyabr 2020-ci ildə başlayan Vətən Müharibəsi (İkinci Qarabağ Müharibəsi) beynəlxalq münasibətlər tarixində bir hadisəyə çevrildi:
Azərbaycan Silahlı Qüvvələri Ali Baş Komandanın rəhbərliyi ilə 44 gün ərzində BMT Təhlükəsizlik Şurasının 30 il kağız üzərində qalan qətnamələrini hərbi-siyasi yolla təkbaşına icra etdi.
Azərbaycan beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazilərində əməliyyat apararaq BMT Nizamnaməsinin 51-ci maddəsində təsbit olunmuş özünümüdafiə hüququndan istifadə etdi.
19-20 sentyabr 2023-cü il tarixində keçirilən 24 saatlıq lokal antiterror tədbirləri ilə separatizmin kökü tamamilə kəsildi və ölkənin bütün ərazisində suverenlik bərpa olundu.
Azərbaycanın 30 illik işğala son qoyması və ərazi bütövlüyünü bərpa etməsi təkcə milli zəfər deyil, həm də beynəlxalq sistem üçün böyük bir dərsdir. Bu təcrübə göstərdi ki:
BMT və digər qlobal təşkilatların qərarlarının icra mexanizmi yoxdursa, bu qurumların nüfuzu və təsir gücü sarsılır.
Müasir dünyada beynəlxalq hüquq yalnız güclü iqtisadiyyat, milli həmrəylik və müasir ordu ilə dəstəkləndikdə effektiv olur.
Bu gün Azərbaycan işğaldan azad edilmiş ərazilərdə genişmiqyaslı bərpa-quruculuq işləri aparır, "Böyük Qayıdış" proqramını həyata keçirir və regionda dayanıqlı sülhün arxitekturasını qurur.
Dünyanın 30 il ərzində göz yumduğu ədalətsizlik Azərbaycan xalqının dəmir iradəsi, ordusunun şücaəti və dövlətinin uzaqgörən siyasəti nəticəsində ədalətlə əvəz olundu. Bu Zəfər beynəlxalq hüququn təntənəsi olmaqla yanaşı, regionda yeni sülh və əməkdaşlıq erasının təməlini qoydu.

Nurlana Yusifova
YAP Samux rayon təşkilatının əməkdaşı