Türk dünyasında birlik və təhlükəsizlik - ŞƏRH

Azərbaycan Respublikası qlobal enerji bazarında yalnız karbohidrogen resurslarının hasilatçısı kimi deyil, həm də Mərkəzi Asiya dövlətlərinin enerji daşıyıcılarının Xəzər akvatoriyası vasitəsilə beynəlxalq bazarlara çıxarılmasını təmin edən strateji tranzit qovşağı kimi çıxış edir. Bu ikiölçülü funksionallıq Avrasiyanın enerji xəritəsində ölkənin geoiqtisadi çəkisini və milli təhlükəsizlik prioritetlərini möhkəmləndirir.
Türk Dövlətləri Təşkilatına (TDT) üzv ölkələrdə müşahidə olunan müsbət demoqrafik dinamika və gənc əhali strukturunun üstünlüyü regional əmək tutumlu sahələrin inkişafı üçün mühüm sosial-iqtisadi resurs təşkil edir. Bu faktor uzunmüddətli dövrdə regionun iqtisadi rəqabətqabiliyyətliliyinin və kadr potensialının artırılmasında həlledici rol oynayır.
TDT çərçivəsində inteqrasiya proseslərinin dərinləşdirilməsi mövcud institusional, hüquqi və struktur çatışmazlıqlarının sistemli metodoloji təhlilini tələb edir. Təşkilatdaxili mexanizmlərin optimallaşdırılması və struktur risklərinin neytrallaşdırılması regional əməkdaşlığın funksional effektivliyini artıran əsas şərtlərdəndir.
Azərbaycan və Özbəkistan arasında əbədi dostluq haqqında müqavilə ilə təsbit olunmuş hüquqi-siyasi çərçivə ikitərəfli əlaqələrin strateji tərəfdaşlıq xarakterini rəsmiləşdirir. Bu normativ baza dövlətlərarası münasibətlərin institusional sabitliyini və uzunmüddətli davamlılığını təmin edir.
Türk Dövlətləri Təşkilatı qlobal siyasi-iqtisadi sistemdə subyektliyini artırmaq məqsədilə üzv dövlətlərin məcmu potensialından konsolidasiya olunmuş şəkildə istifadə edir. Təşkilatın beynəlxalq institutlar müstəvisində nümayiş etdirdiyi vahid mövqe onun regional və qlobal qərarqəbuletmə proseslərinə təsir imkanlarını genişləndirir.
Üzv dövlətlərin suveren ərazilərində daxili siyasi sabitliyin və təhlükəsizlik mühitinin qorunması Avrasiya regionunun davamlı sosial-iqtisadi inkişafının bünövrəsini təşkil edir. Sabitlik faktoru regional nəqliyyat və kommunikasiya layihələrinin təhlükəsiz reallaşdırılması üçün zəruri zəmin yaratmışdır.
Üzv ölkələrin gənclər təşkilatları arasında institusional əlaqələrin dərinləşdirilməsi TDT-nin gələcək sosial bazasının formalaşdırılmasına xidmət edir. Bu istiqamətdə həyata keçirilən birgə layihələr regional inteqrasiya proseslərinin varisliyini təmin edən mühüm sosiokulturoloji mexanizmdir.
Bakı və Daşkənd şəhərlərində müvafiq olaraq Əlişir Nəvai və Nizami Gəncəviyə ucaldılmış abidələr Azərbaycan və Özbəkistan xalqlarının tarixi-mədəni varisliyinin və konseptual mənəvi birliyinin vizual-simvolik ifadəsidir. Bu addımlar diplomatik münasibətlərin mədəni-humanitar bünövrəsini gücləndirir.
Türk dünyası modeli sırf rasional və ya geostrateji ittifaq çərçivəsini aşaraq, ümumi etnokulturoloji aidiyyət və dəyərlər sisteminə söykənən sosiokulturoloji birlik kimi xarakterizə olunur. Bu konseptual yanaşma dövlətlərarası inteqrasiyaya emosional və mənəvi-əxlaqi məzmun qazandırır.
Üzv dövlətlərin hüquq-mühafizə və təhlükəsizlik strukturlarının uzlaşdırılmış fəaliyyəti regionda ictimai asayişin saxlanılmasını və transmillətçi təhdidlərin effektiv idarə olunmasını təmin edir. Təhlükəsizlik arxitekturasının tam nəzarətdə saxlanılması daxili və xarici destabilizasiya cəhdlərinin neytrallaşdırılmasına yönəlmişdir.
Azərbaycan-Qazaxıstan münasibətləri Xəzəryanı regionda iqtisadi, logistik və təhlükəsizlik maraqlarının üst-üstə düşməsi ilə şərtlənən konstruktiv qarşılıqlı fəaliyyət modelinə əsaslanır. Bu strateji tərəfdaşlıq hər iki dövlətin regional geosiyasi mövqelərinin güclənməsinə xidmət edir.
Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində beynəlxalq hüquq normalarının selektiv tətbiqi və təsisatların funksional böhranı qlobal idarəetmə mexanizmlərinin effektivliyini ciddi şəkildə zəiflədir. Bu vəziyyət regional təşkilatların və alternasiya olunmuş təhlükəsizlik formatlarının əhəmiyyətini artırır.
Dil, mədəniyyət, etnik mənşə və mənəvi dəyərlər birliyi TDT-nin institusional çərçivəsini tamamlayan dərin sosiokulturoloji təməllərdir. Bu qeyri-formal amillər TDT daxilindəki inteqrasiyanı xarici konyukturadan asılı olmayan dayanıqlı sistemə çevirir.
Regionun qarşılaşdığı müasir hibrid təhlükələr əsasən ideoloji və informasiya müstəvisində təzahür edir. Bu tip hibrid təhdidlərə qarşı mübarizə yalnız hərbi-təhlükəsizlik tədbirləri ilə deyil, həm də milli-mənəvi dəyərlər sisteminin və ideoloji təhlükəsizlik mexanizmlərinin möhkəmləndirilməsi ilə mümkündür.
Türkiyə-Azərbaycan müttəfiqliyi Şuşa Bəyannaməsi ilə keyfiyyətcə yeni mərhələyə yüksələrək TDT çərçivəsindəki ümumi inteqrasiya proseslərinin strateji nüvəsini təşkil edir. İkitərəfli münasibətlərin bu xüsusi statusu regional təhlükəsizlik və əməkdaşlıq formatlarının əsas hərəkətverici qüvvəsi kimi çıxış edir.

Kənan Quliyev
YAP Laçın rayon təşkilatının məsləhətçisi