TDT: dəyişən dünyada təhlükəsizlik və strateji əməkdaşlıq

Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində baş verən sürətli geosiyasi dəyişikliklər dövlətlərin təhlükəsizlik məsələlərinə yanaşmasını yenidən nəzərdən keçirməsini zəruri edir. Dünyanın müxtəlif bölgələrində davam edən müharibələr, silahlı münaqişələr, geosiyasi qarşıdurmalar, terrorizm, transmilli cinayətkarlıq və kibertəhlükələr fonunda regional sabitliyin qorunması getdikcə daha böyük əhəmiyyət kəsb edir. Belə bir şəraitdə dövlətlər arasında qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsi və təhlükəsizlik sahəsində institusional əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi mühüm amilə çevrilir.

Bu baxımdan Bakıda Türk Dövlətləri Təşkilatına üzv ölkələrin Təhlükəsizlik Şuraları katiblərinin Beşinci Toplantısının keçirilməsi diqqətəlayiq hadisədir. Görüşün Azərbaycanın TDT-yə sədrliyi dövrünə təsadüf etməsi və regionun mürəkkəb geosiyasi proseslərlə üz-üzə olduğu bir vaxtda baş tutması onun əhəmiyyətini daha da artırır. Yaxın və uzaq coğrafiyalarda davam edən münaqişələrin TDT ölkələrinin təhlükəsizlik maraqlarına birbaşa və dolayı təsirləri nəzərə alındıqda, təhlükəsizlik məsələlərinin belə yüksək səviyyədə müzakirə olunması xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Toplantı çərçivəsində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin təhlükəsizlik üzrə rəhbər şəxsləri qəbul etməsi isə tədbirin siyasi əhəmiyyətini daha da artırdı. Dövlətimizin başçısının çıxışı yalnız mövcud təhlükəsizlik təhdidlərinin sadalanması ilə məhdudlaşmadı. Çıxışda türk dövlətlərinin dəyişən dünya nizamında qarşılaşdığı imkan və məsuliyyətlər, TDT-nin potensialından daha səmərəli istifadə olunması və təhlükəsizlik əməkdaşlığının institusional əsaslarının möhkəmləndirilməsi ilə bağlı mühüm fikirlər səsləndirildi.
Prezident İlham Əliyevin “Türk Dövlətləri Təşkilatı beynəlxalq arenadakı mövqeyinin möhkəmləndirilməsi üçün öz potensialından maksimum istifadə edir” fikri bu yanaşmanın mahiyyətini ifadə edir. TDT-nin potensialı yalnız ortaq tarix, dil və mədəni dəyərlərlə məhdudlaşmır. Təşkilata üzv ölkələrin yerləşdiyi geniş coğrafiya, iqtisadi imkanları, enerji ehtiyatları, nəqliyyat infrastrukturu və insan kapitalı onun beynəlxalq münasibətlər sistemində rolunu artıran mühüm amillərdir.
Prezident İlham Əliyev çıxışında türk dövlətlərinin coğrafi mövqeyinə xüsusi diqqət yetirərək bildirib: “Biz çox geniş coğrafi məkanda yerləşirik. Ərazimizdən bu gün təkcə ölkələrimiz üçün deyil, daha geniş coğrafiya üçün də mühüm rol oynayan ən vacib enerji və nəqliyyat yolları, dəhlizlər keçir.”
Bu fikir TDT məkanının geosiyasi və iqtisadi əhəmiyyətini aydın şəkildə ortaya qoyur. Türk dövlətləri Avropa ilə Asiya arasında mühüm əlaqələndirici mövqedə yerləşir. Enerji resurslarının və ticarət yüklərinin müxtəlif istiqamətlərə daşınması üçün mövcud olan marşrutlar bu ölkələrin beynəlxalq iqtisadi münasibətlərdə əhəmiyyətini artırır.
Azərbaycan bu coğrafi üstünlüklərdən irəli gələn imkanların reallaşdırılmasında mühüm rol oynayır. Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı, Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu, enerji ixracı infrastrukturu və digər regional layihələr Azərbaycanı Şərq-Qərb nəqliyyat və enerji əlaqələrinin mühüm mərkəzlərindən birinə çevirir. Orta Dəhlizin inkişafı isə Türk dövlətləri arasında nəqliyyat və ticarət əlaqələrinin genişləndirilməsi baxımından yeni perspektivlər yaradır.
TDT-nin imkanlarını müəyyən edən digər mühüm amil onun iqtisadi və demoqrafik potensialıdır. Üzv ölkələrin ümumi iqtisadi gücü, geniş istehlak bazarları, təbii ehtiyatları və investisiya imkanları qarşılıqlı ticarətin və iqtisadi əməkdaşlığın artırılması üçün əlverişli şərait yaradır. Gənc əhali və insan kapitalı isə uzunmüddətli perspektivdə elm, texnologiya və innovasiya sahələrində inkişaf üçün mühüm resursdur.
Lakin iqtisadi inkişaf və nəqliyyat əlaqələrinin davamlılığı ilk növbədə təhlükəsizliyin təmin olunmasından asılıdır. Məhz buna görə Bakı toplantısının əsas istiqamətlərindən biri təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi olmuşdur.
Müasir təhlükəsizlik anlayışı artıq yalnız hərbi məsələlərlə məhdudlaşmır. Terrorizm və ekstremizmlə mübarizə, transmilli mütəşəkkil cinayətkarlığın qarşısının alınması, kibertəhlükəsizlik, informasiya məkanının qorunması, sərhəd təhlükəsizliyi və digər çağırışlar dövlət qurumları arasında koordinasiyanın vacibliyini artırır. Bu baxımdan təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığın konkret mexanizmlərlə dəstəklənməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Prezident İlham Əliyevin qeyd etdiyi kimi, son dövrdə TDT çərçivəsində daxili işlər nazirlikləri, baş prokurorluqlar, müdafiə sənayesi rəhbərləri və digər aidiyyəti qurumlar arasında təmasların intensivləşməsi əməkdaşlığın çoxşaxəli xarakter aldığını göstərir. Müxtəlif sahələri əhatə edən çoxsaylı mexanizmlərin və platformaların fəaliyyət göstərməsi türk dövlətləri arasında münasibətlərin tədricən daha sistemli institusional əsaslara keçdiyini nümayiş etdirir.
Bu prosesdə təhlükəsizlik qurumları arasında qarşılıqlı məlumat və təcrübə mübadiləsi, birgə praktiki tədbirlərin keçirilməsi və peşəkar əlaqələrin genişləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Prezident İlham Əliyevin sözləri ilə desək, “Əminəm ki, təşkilatın iştirakçısı olan ölkələrin Təhlükəsizlik şuralarının aparatları arasında əməkdaşlıq bundan sonra da möhkəmlənəcək, birgə praktiki tədbirlər isə qarşılıqlı etimadın və sabitliyin daha möhkəm təməlini təşkil edəcək.”
Bu yanaşma təhlükəsizlik əməkdaşlığının yalnız siyasi bəyanatlar səviyyəsində qalmamalı olduğunu göstərir. Qarşılıqlı etimadın formalaşdırılması, təcrübənin bölüşdürülməsi və praktiki əməkdaşlıq mexanizmlərinin genişləndirilməsi dövlətlərin yeni təhdidlərə qarşı daha hazırlıqlı olmasına imkan verə bilər.
Azərbaycanın bu prosesdəki mövqeyi ölkənin regional təhlükəsizlik və kommunikasiya layihələrindəki rolu ilə sıx bağlıdır. Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin tam bərpa olunması ilə regionda yeni reallıqlar yaranıb. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirilən genişmiqyaslı bərpa-quruculuq işləri, yeni nəqliyyat infrastrukturu və kommunikasiya imkanları Azərbaycanın regional əlaqələrdəki roluna yeni məzmun verir.
Enerji və nəqliyyat infrastrukturlarının təhlükəsizliyi də bu kontekstdə mühüm məsələdir. TDT ölkələrinin ərazisindən keçən strateji marşrutların əhəmiyyəti artdıqca onların etibarlı və təhlükəsiz fəaliyyətinin təmin edilməsi də ümumi maraq doğurur. Bu isə təhlükəsizlik qurumları arasında əlaqələrin iqtisadi və nəqliyyat əməkdaşlığı ilə paralel inkişaf etdirilməsini zəruri edir.
Bakı toplantısının mühüm nəticələrindən biri də təhlükəsizlik məsələlərinin TDT-nin ümumi gündəliyində getdikcə daha sistemli yer tutmasıdır. Bu, təşkilatın fəaliyyətinin yalnız iqtisadi və humanitar istiqamətlərlə məhdudlaşmadığını, dəyişən beynəlxalq şəraitin yaratdığı yeni çağırışlara uyğun institusional imkanların formalaşdırıldığını göstərir.
Azərbaycanın sədrliyi dövründə Bakının belə mühüm toplantıya ev sahibliyi etməsi ölkəmizin TDT daxilində çoxtərəfli dialoqun inkişafına verdiyi töhfələrdən biri kimi qiymətləndirilə bilər. Prezident İlham Əliyevin görüş zamanı səsləndirdiyi fikirlər isə təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığın gələcəkdə daha da dərinləşdirilməsi üçün siyasi baxışın əsas istiqamətlərini ortaya qoyur.
Prezident İlham Əliyevin Bakı görüşündə səsləndirdiyi fikirlər bu baxımdan yalnız konkret toplantının gündəliyi ilə məhdudlaşmır. Onlar dəyişən dünya reallıqları qarşısında türk dövlətləri arasında əməkdaşlığın daha çevik, sistemli və praktiki məzmun almasının vacibliyinə diqqət çəkir. Bakı görüşü də məhz bu əməkdaşlığın təhlükəsizlik istiqamətində möhkəmləndirilməsi baxımından əhəmiyyətli addımlardan biri kimi yadda qalır.

Pərviz Hüseynzadə
Yeni Azərbaycan Partiyası Babək rayon təşkilatının əməkdaşı