Türk Dövlətləri Təşkilatının beynəlxalq sistemdə artan nüfuzu -ŞƏRH

Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində regional əməkdaşlıq formatlarının əhəmiyyəti getdikcə artır. Belə bir şəraitdə ortaq tarix, dil, mədəniyyət və mənəvi dəyərlərlə bir-birinə bağlı olan türk dövlətlərinin əməkdaşlığını vahid platformada birləşdirən Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) fəaliyyəti xüsusi diqqət çəkir. Təşkilat son illərdə yalnız üzv dövlətlər arasında əlaqələrin inkişaf etdirilməsi ilə kifayətlənmir, eyni zamanda siyasi, iqtisadi, nəqliyyat, enerji, təhlükəsizlik, humanitar və digər istiqamətlər üzrə əməkdaşlığı genişləndirərək beynəlxalq arenadakı mövqeyini möhkəmləndirməyə çalışır.

TDT-nin institusional əsası 2009-cu ildə Naxçıvan Sazişinin imzalanması ilə qoyulub. Sonrakı illərdə təşkilatın fəaliyyət dairəsi genişlənib və türk dövlətləri arasında siyasi dialoqun, iqtisadi əlaqələrin və humanitar münasibətlərin inkişafı üçün mühüm mexanizmlər formalaşıb. Azərbaycan, Türkiyə, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Özbəkistan təşkilatın üzv dövlətləri, Macarıstan, Türkmənistan və Şimali Kipr Türk Respublikası isə müşahidəçi statusunda iştirak edir.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 17 sentyabr 2026-cı ildə Bakıda TDT üzv dövlətlərinin təhlükəsizlik orqanlarının rəhbərləri ilə görüşdəki çıxışında qeyd etdiyi kimi, təşkilatın müxtəlif formatlarda keçirdiyi tədbirlər beynəlxalq məsələlər, beynəlxalq təhlükəsizlik, multikulturalizm, ticarət, nəqliyyat və humanitar əməkdaşlıq kimi geniş sahələri əhatə edir. Prezident TDT-nin mövcud potensialından əsas məsələlərin həlli, üzv dövlətlər arasında qarşılıqlı fəaliyyətin gücləndirilməsi və təşkilatın beynəlxalq mövqeyinin möhkəmləndirilməsi istiqamətində istifadə etdiyini vurğulayıb.

Təşkilatın potensialının əsas dayaqlarından biri üzv dövlətlərin əlverişli coğrafi mövqeyidir. Avropa ilə Asiya arasında yerləşən türk dövlətləri nəqliyyat və logistika baxımından mühüm imkanlara malikdir. Xüsusilə Trans-Xəzər Beynəlxalq Şərq-Qərb Orta Dəhlizi Avropa, Türkiyə, Cənubi Qafqaz, Mərkəzi Asiya və Çin arasında əlaqələrin inkişafında mühüm istiqamət kimi nəzərdən keçirilir. Şuşada keçirilmiş qeyri-rəsmi Zirvə görüşündə qəbul edilən Qarabağ Bəyannaməsində də nəqliyyat bağlantılarının inkişafı, gömrük prosedurlarının sadələşdirilməsi, rəqəmsallaşma və regional iqtisadi inteqrasiyanın gücləndirilməsi xüsusi qeyd olunub.

İqtisadi əməkdaşlıq da TDT-nin beynəlxalq çəkisinin artırılmasında mühüm amildir. Üzv dövlətlərin enerji, nəqliyyat, ticarət, investisiya və rəqəmsal iqtisadiyyat sahələrində imkanlarının əlaqələndirilməsi həm qarşılıqlı ticarətin genişlənməsinə, həm də təşkilatın qlobal iqtisadi əlaqələrdə görünürlüğünün artmasına şərait yarada bilər. 2025-ci ildə Budapeştdə keçirilən qeyri-rəsmi Zirvə görüşünün Bəyannaməsində Türk İnvestisiya Fondunun fəaliyyətinin genişləndirilməsinin və TDT Katibliyinin imkanlarının gücləndirilməsinin əhəmiyyəti vurğulanıb.

TDT-nin beynəlxalq mövqeyinin möhkəmləndirilməsində diplomatik həmrəylik də mühüm yer tutur. Budapeşt Bəyannaməsində üzv dövlətlərin beynəlxalq təşkilatlarda bir-birinin namizədliklərini, qətnamələrini, bəyanatlarını və digər təşəbbüslərini mümkün olduğu hallarda dəstəkləməsi və beynəlxalq platformalarda koordinasiyanın gücləndirilməsi nəzərdə tutulub. Bu yanaşma üzv dövlətlərin ayrı-ayrılıqda malik olduqları diplomatik imkanların daha sıx əlaqələndirilməsinə xidmət edir.

Təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığın inkişafı da təşkilatın gündəliyində mühüm yer tutur. 2025-ci ildə Qəbələdə keçirilən TDT-nin 12-ci Zirvə görüşündə sülh və təhlükəsizlik məsələləri əsas müzakirə mövzularından biri olub. Həmin görüşdə müdafiə sənayesi və müdafiə-texniki əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi, eləcə də üzv dövlətlər arasında praktiki əməkdaşlığın genişləndirilməsi məsələləri diqqətə çatdırılıb. 2026-cı ilin sentyabrında Bakıda TDT Təhlükəsizlik Şuraları katiblərinin 5-ci iclasının keçirilməsi də təhlükəsizlik istiqamətində institusional dialoqun davam etdiyini göstərir.

Təşkilatın gücü yalnız siyasi və iqtisadi imkanlarla məhdudlaşmır. Türk dünyasının ortaq mədəni irsi, dilləri, ədəbiyyatı, incəsənəti və tarixi əlaqələri humanitar əməkdaşlıq üçün geniş imkanlar yaradır. TÜRKSOY, Türk Akademiyası, Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu, TÜRKPA və Türk İnvestisiya Fondu kimi qurumların fəaliyyəti TDT çərçivəsində əməkdaşlığın müxtəlif sahələr üzrə institusional xarakter almasına kömək edir. Gənclər, təhsil, idman və mədəniyyət sahələrində mübadilələrin genişlənməsi xalqlar arasında əlaqələrin daha da möhkəmlənməsinə xidmət edir.

Azərbaycan TDT-nin inkişafında fəal rol oynayan dövlətlərdən biridir. Bakının və Şuşanın təşkilat çərçivəsində mühüm tədbirlərə ev sahibliyi etməsi, nəqliyyat və enerji layihələrinin inkişafında Azərbaycanın imkanları, həmçinin türk dövlətləri ilə ikitərəfli və çoxtərəfli münasibətlərin genişlənməsi bu əməkdaşlığın praktiki istiqamətlərini gücləndirir. 2025-ci ilin oktyabrında Qəbələdə keçirilən TDT-nin 12-ci Zirvə görüşündə Azərbaycanın təşkilata 2 milyon ABŞ dolları məbləğində maliyyə dəstəyi verdiyi bildirilib.

Bütün bunlar göstərir ki, Türk Dövlətləri Təşkilatı üçün əsas məsələ mövcud potensialı real layihələrə və davamlı əməkdaşlıq mexanizmlərinə çevirməkdir. Nəqliyyat dəhlizlərinin inkişafı, ticarət və investisiya əlaqələrinin genişləndirilməsi, enerji təhlükəsizliyi, rəqəmsal inteqrasiya, təhlükəsizlik, humanitar münasibətlər və beynəlxalq təşkilatlarda qarşılıqlı koordinasiya TDT-nin qarşıdakı dövrdə diqqət yetirdiyi əsas istiqamətlər sırasındadır.

Türk dövlətlərinin ortaq tarixi və mədəni bağları təşkilata özünəməxsus üstün imkanlar verir. Lakin bu imkanların beynəlxalq nüfuza çevrilməsi davamlı siyasi dialoq, iqtisadi layihələrin reallaşdırılması, institusional mexanizmlərin təkmilləşdirilməsi və qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsindən asılıdır. Son illərdə atılan addımlar TDT-nin əməkdaşlıq platformasından daha geniş miqyaslı regional və beynəlxalq aktora çevrilmə istiqamətində inkişaf etdiyini göstərir.

Beləliklə, Türk Dövlətləri Təşkilatı beynəlxalq arenadakı mövqeyinin möhkəmləndirilməsi üçün siyasi, iqtisadi, nəqliyyat, enerji, təhlükəsizlik və humanitar potensialını əlaqələndirir. Üzv və müşahidəçi dövlətlər arasında koordinasiyanın artması, ortaq layihələrin genişlənməsi və beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlığın gücləndirilməsi TDT-nin qlobal proseslərdə iştirak imkanlarını artırır. Bu prosesin əsasını isə qarşılıqlı hörmət, suverenliyə ehtiram, bərabərhüquqlu əməkdaşlıq və ortaq maraqlar təşkil edir.

Ayaz Novruzov

Yeni Azərbaycan Partiyası Culfa rayon Camaldın kənd ərazi partiya təşkilatının sədri