Azərbaycanın dağ-mədən sənayesinin inkişafında yeni yanaşma - ŞƏRH

Azərbaycanın iqtisadi inkişafında yeni mərhələnin əsas xüsusiyyətlərindən biri qeyri-neft sektorunun genişləndirilməsi, təbii resurslardan daha səmərəli istifadə olunması və xammal ixracından yüksək əlavə dəyər yaradan istehsala keçidin sürətləndirilməsidir. Sentyabrın 22-də Prezident İlham Əliyevin sədrliyi ilə keçirilən müşavirədə 2027–2030-cu illərdə dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafına dair Dövlət Proqramının təqdim edilməsi də məhz bu baxımdan diqqət çəkir. Proqram sentyabrın 23-də Prezidentin sərəncamı ilə təsdiq edilib. Bu sənədin əhəmiyyəti yalnız yeni mədənlərin istismara verilməsi və metal istehsalının artırılması ilə məhdudlaşmır. Məsələnin mahiyyətində Azərbaycanın mineral resurslarını müasir texnologiyalar, investisiya, sənaye infrastrukturu və insan kapitalı ilə birləşdirərək daha böyük iqtisadi dəyər yaratmaq dayanır.

Prezident İlham Əliyevin müşavirədə səsləndirdiyi “qəbul edilmiş proqramlar 4 il ərzində icra edilməlidir” fikri Dövlət Proqramının əsas fəlsəfəsini ifadə edir. Söhbət uzunmüddətli niyyətlərdən deyil, 2027–2030-cu illəri əhatə edən konkret icra mərhələsindən gedir. Rəsmi sənəddə proqram üzrə tədbirlərin əlaqələndirilməsi və icrasına nəzarət Nazirlər Kabinetinə həvalə edilir, icra vəziyyəti barədə ildə bir dəfə Prezidentə məlumat verilməsi nəzərdə tutulur. Monitorinq və qiymətləndirmənin isə İqtisadi İslahatların Təhlili və Kommunikasiya Mərkəzi tərəfindən aparılması müəyyənləşdirilib. Bu yanaşma proqramın yalnız hədəflər toplusu deyil, həm də ölçülə bilən nəticələrə hesablanmış idarəetmə mexanizmi kimi qurulduğunu göstərir.

Proqramın qarşıya qoyduğu iqtisadi hədəflər də kifayət qədər genişdir. 2030-cu ilədək dağ-mədən və metallurgiya sektorunun ÜDM-ə töhfəsinin 700 milyon manatdan 1,8 milyard manata, illik ixrac potensialının isə 1,3 milyard manatdan 3,4 milyard manata çatdırılması nəzərdə tutulur. Bu məqsədlər üçün 2027–2030-cu illərdə ümumilikdə 5,3 milyard manat investisiya tələb olunur.

Prezidentin çıxışında xüsusi vurğu edilən məqamlardan biri də inkişafın həm dövlət xətti, həm də özəl sektorun iştirakı ilə həyata keçirilməsidir. Bu, müasir iqtisadiyyat üçün mühüm prinsipdir. Dövlət burada yalnız maliyyə mənbəyi kimi çıxış etmir. İnfrastrukturun yaradılması, əlverişli biznes mühitinin formalaşdırılması, geoloji araşdırmaların aparılması, uzunmüddətli strategiyanın müəyyənləşdirilməsi və zəruri tənzimləmə mexanizmlərinin qurulması dövlətin əsas funksiyaları sırasında qalır. Özəl sektor isə kapital, texnologiya, idarəetmə təcrübəsi və bazar imkanlarını prosesə cəlb edir.

Azərbaycanın təbii sərvətlərə malik olması özü-özlüyündə kifayət deyil. Müasir iqtisadiyyatda əsas məsələ həmin sərvətdən nə qədər əlavə dəyər yaradılmasıdır. Məhz buna görə yeni Dövlət Proqramında “xammal–emal–son məhsul” zəncirinin genişləndirilməsinə xüsusi diqqət yetirilir. Dövlət siyasətinin istiqaməti yalnız filizin çıxarılmasından ibarət deyil; məqsəd hasil edilmiş resursun ölkə daxilində mümkün qədər çox mərhələdə emal olunması, yeni istehsal sahələrinin yaradılması və nəticədə daha yüksək dəyərə malik məhsulların istehsal edilməsidir. Bu yanaşma Azərbaycanın ixrac strukturunun şaxələndirilməsi baxımından da əhəmiyyətlidir. Çünki emal dərinliyi artdıqca məhsulun iqtisadi dəyəri, sənaye kooperasiyası və əlavə istehsal imkanları da genişlənir. “Filizçay”, “Daşkəsən”, “Ortakənd” və “Söyüdlü” yataqlarının istismara hazırlanması, “Filizçay”da mis, sink və qurğuşunun tamhəcmli emalı, “Söyüdlü”də qızılın emalı, “Daşkəsən” layihəsində isə illik 2 milyon ton isti briketləşdirilmiş dəmir istehsalı gücünün yaradılması bu zəncirin genişləndirilməsi planlarının konkret nümunələridir.

Prezident İlham Əliyev müşavirədə ölkə iqtisadiyyatının ümumi artımının 1,2 faiz olduğunu, qeyri-neft sektorunda isə ilin ilk səkkiz ayında 5,4 faiz artım qeydə alındığını bildirib. O, qeyri-neft sektorunun inkişafını iqtisadiyyatın gələcək dayanıqlılığı baxımından mühüm göstərici kimi vurğulayıb. Bu rəqəmləri dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı ilə birlikdə nəzərdən keçirdikdə daha geniş mənzərə yaranır. Məqsəd iqtisadiyyatın yalnız bir və ya bir neçə xammal mənbəyindən asılılığını azaltmaq, sənayenin yeni istiqamətlərini formalaşdırmaq və qeyri-neft ixracının çəkisini artırmaqdır. Metallurgiya burada xüsusi rol oynaya bilər. Çünki bu sahə yalnız mədən sənayesi ilə məhdudlaşmır. Metal emalı maşınqayırma, tikinti, enerji, nəqliyyat, müdafiə sənayesi və digər istehsal sahələri ilə sıx bağlıdır. Deməli, metallurgiyaya qoyulan sərmayənin təsiri yalnız mədən sahəsində deyil, daha geniş sənaye ekosistemində özünü göstərə bilər.

Dağ-mədən sənayesinin digər mühüm tərəfi onun regionların iqtisadi inkişafına təsir imkanlarıdır. Mədən və emal müəssisələrinin yaradılması yeni iş yerləri, logistika imkanları, enerji və yol infrastrukturu, xidmət sahələri və yerli sahibkarlıq üçün əlavə tələbat formalaşdıra bilər. Dövlət Proqramının regionların sosial-iqtisadi inkişafı gündəliyi ilə əlaqələndirilməsi də bu baxımdan təsadüfi deyil. Prezident İlham Əliyev müşavirədə əvvəlki regional inkişaf proqramları çərçivəsində infrastrukturun genişləndirilməsinə diqqət çəkərək regionların inkişafının davamlı proses olduğunu vurğulayıb. Xüsusilə Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda geoloji kəşfiyyat işlərinin genişləndirilməsi nəzərdə tutulur. Bu isə həmin ərazilərdə sənaye potensialının gələcəkdə daha da genişlənməsi üçün yeni imkanların araşdırılması deməkdir. Lakin bütün bu iqtisadi hədəflərin fonunda Prezident İlham Əliyevin səsləndirdiyi başqa bir fikir xüsusi məna daşıyır: “Əsas sərvətimiz hətta yerin altında olan sərvətlər deyil, bizim təbiətimizdir.” Bu fikir sənayeləşmə ilə ekoloji məsuliyyət arasında tarazlığın vacibliyini ortaya qoyur.

Təbii ehtiyatların iqtisadi dövriyyəyə cəlb edilməsi inkişaf üçün imkan yaradır, lakin təbiətin qorunması uzunmüddətli milli maraqdır. Filiz yataqlarının istismarı zamanı torpağın, su ehtiyatlarının, biomüxtəlifliyin və ekosistemlərin qorunması məsələləri istehsal prosesinin ayrılmaz hissəsinə çevrilməlidir. Başqa sözlə, müasir mədənçilik “nə qədər çox çıxarmaq olar?” sualından daha geniş yanaşma tələb edir. Əsas suallardan biri də “bu sərvəti gələcək nəsillərin hüquqlarını və təbiətin tarazlığını qorumaqla necə istifadə etmək olar?” olmalıdır. Bu baxımdan texnoloji yeniliklərin tətbiqi, istehsalat tullantılarının idarə olunması, su resurslarından səmərəli istifadə, ərazilərin rekultivasiyası və ekoloji monitorinq kimi məsələlər sənaye siyasətinin mühüm komponentlərindən birinə çevrilir.

Azərbaycanın qarşıdakı illər üçün qarşısına qoyduğu dağ-mədən və metallurgiya hədəfləri yalnız tonlarla ölçülməməlidir. Əsas ölçü yaradılan əlavə dəyər, yeni istehsal zəncirləri, ixrac imkanları, texnoloji səviyyə, regionların inkişafına töhfə və təbiətin qorunması olmalıdır. 2027–2030-cu illər üçün Dövlət Proqramı məhz bu baxımdan Azərbaycanın sənaye siyasətində mühüm mərhələ təşkil edir. Proqramın uğuru təkcə yeni yataqların istismara verilməsi ilə deyil, həmin yataqlar ətrafında dayanıqlı və rəqabətqabiliyyətli sənaye ekosisteminin formalaşdırılması ilə ölçüləcək.

Azərbaycan üçün qarşıdakı mərhələnin əsas çağırışı da məhz budur: yeraltı sərvətləri iqtisadi dəyərə çevirmək, həmin dəyəri ölkənin sənaye və insan kapitalının inkişafına yönəltmək, bunu edərkən isə gələcək nəsillərə sağlam və qorunan təbiət miras qoymaq. Dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı yalnız yeni müəssisələrin tikilməsi və istehsal göstəricilərinin artırılması məsələsi deyil. Bu, Azərbaycanın iqtisadiyyatının şaxələndirilməsi, qeyri-neft sektorunun gücləndirilməsi, regionların inkişafı, ixrac imkanlarının genişləndirilməsi və təbii sərvətlərə məsuliyyətli münasibətin formalaşdırılması ilə bağlı daha geniş inkişaf strategiyasının bir hissəsidir.

Samir Qocayev

YAP Goranboy rayon təşkilatının sədri