Azərbaycanın dağ-mədən və metallurgiya sənayesində yeni inkişaf mərhələsi - ŞƏRH

2026-cı il sentyabrın 22-də Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin sədrliyi ilə “Azərbaycan Respublikasında 2027–2030-cu illərdə dağ-mədən (metal filizləri) və metallurgiya sənayesinin inkişafına dair Dövlət Proqramı”na həsr olunmuş müşavirə keçirilib. Müşavirədə ölkənin mineral resurs potensialından səmərəli istifadə, dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişaf etdirilməsi, yeni istehsal güclərinin yaradılması, investisiyaların cəlb olunması və ixrac imkanlarının genişləndirilməsi ilə bağlı məsələlər müzakirə olunub.
Prezident İlham Əliyev çıxışında dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin Azərbaycan iqtisadiyyatı, xüsusilə qeyri-neft sektorunun inkişafı baxımından əhəmiyyətini qeyd edib. Dövlət Proqramının hazırlanması üçün 2026-cı ilin aprel ayında müvafiq sərəncam imzalanıb və sonrakı aylarda proqram üzərində hazırlıq işləri aparılıb. Sentyabrın 22-də isə sənəd ictimaiyyətə təqdim olunub.
Sentyabrın 23-də Azərbaycan Prezidentinin sərəncamı ilə “Azərbaycan Respublikasında dağ-mədən (metal filizləri) və metallurgiya sənayesinin inkişafına dair 2027–2030-cu illər üçün Dövlət Proqramı” təsdiq edilib. Sərəncama əsasən proqramda nəzərdə tutulan tədbirlərin əlaqələndirilməsi və icrasına nəzarət Nazirlər Kabinetinə həvalə olunub. Proqramın monitorinqi və qiymətləndirilməsi isə Nazirlər Kabinetinin sifarişi əsasında İqtisadi İslahatların Təhlili və Kommunikasiya Mərkəzi tərəfindən həyata keçiriləcək.
Azərbaycan iqtisadiyyatının şaxələndirilməsi və qeyri-neft sektorunun inkişaf etdirilməsi dövlət iqtisadi siyasətinin əsas istiqamətlərindən biridir. Bu baxımdan dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı ölkənin sənaye potensialının genişləndirilməsi ilə yanaşı, xammalın ölkə daxilində daha çox emal olunmasına və əlavə dəyərin artırılmasına imkan yarada bilər.
Müşavirədə təqdim olunan Dövlət Proqramının əsas məqsədlərindən biri yalnız mineral xammal hasilatının artırılması deyil, həm də həmin xammalın ölkə daxilində emalının genişləndirilməsi və daha yüksək əlavə dəyər yaradan istehsal zəncirlərinin formalaşdırılmasıdır. Proqram çərçivəsində dəmir filizi, alüminium, mis və qızıl əsas istiqamətlər kimi müəyyənləşdirilib. Eyni zamanda yeni yataqların iqtisadi dövriyyəyə cəlb olunması nəzərdə tutulur.
Dövlət Proqramında 2027–2030-cu illər ərzində ümumilikdə 5,3 milyard manat investisiya ehtiyacı müəyyənləşdirilib. Bu vəsaitin 1,1 milyard manatının dövlət büdcəsi, 2,2 milyard manatının dövlət müəssisələrinin vəsaiti, 2 milyard manatının isə özəl vəsait hesabına formalaşdırılması nəzərdə tutulur. Beləliklə, ümumi investisiyanın böyük hissəsinin qeyri-büdcə mənbələri hesabına cəlb edilməsi planlaşdırılır.
Proqram üzrə müəyyənləşdirilən hədəflərə əsasən, 2030-cu ilədək dağ-mədən və metallurgiya sektorunun ümumi daxili məhsula töhfəsinin 700 milyon manatdan 1,8 milyard manata, illik ixrac potensialının isə 1,3 milyard manatdan 3,4 milyard manata çatdırılması nəzərdə tutulur.
Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində zəngin mineral resursların mövcudluğu dağ-mədən sənayesinin inkişafı üçün mühüm baza yaradır. Yeni Dövlət Proqramında əsas diqqətlərdən biri mövcud yataqların səmərəli istismarı ilə yanaşı, yeni resursların müəyyənləşdirilməsi və iqtisadi dövriyyəyə cəlb olunmasıdır.
Proqramın həyata keçirilməsi çərçivəsində “Filizçay”, “Daşkəsən”, “Ortakənd” və “Söyüdlü” yataqlarının istismara hazırlanması nəzərdə tutulur. “Filizçay” yatağında mis, sink və qurğuşunun tamhəcmli emalı, “Söyüdlü” yatağında flotasiya üsulu ilə qızılın emalı, “Daşkəsən” layihəsi çərçivəsində isə poladtökmə sahəsi üçün isti briketləşdirilmiş dəmir istehsalı gücünün yaradılması planlaşdırılır.

“Daşkəsən” layihəsi çərçivəsində ildə 2 milyon ton isti briketləşdirilmiş dəmir istehsalı gücünün yaradılması nəzərdə tutulur. Bunun təxminən 1,7 milyon tonunun ixrac potensialını formalaşdıracağı bildirilir. Bu layihə qara metallurgiya istiqamətində yeni istehsal imkanlarının yaranmasını nəzərdə tutur.
Əlvan metallurgiya istiqamətində isə “Filizçay” yatağının xüsusi əhəmiyyət daşıması gözlənilir. Burada mis, sink və qurğuşun ehtiyatlarının hasilata hazırlanması ölkənin mineral xammal bazasının genişləndirilməsi və yeni istehsal zəncirlərinin yaradılması məqsədinə xidmət edir.
Dağ-mədən sənayesinin inkişafında “AzerGold” QSC-nin fəaliyyəti də Dövlət Proqramının əsas istiqamətlərindən biridir. Müşavirədə bildirildiyi kimi, qurum tərəfindən mineral resurs bazasının artırılması və yeni mədənlərdə istismara başlanılması məqsədilə genişmiqyaslı işlər aparılır.
İlkin axtarış və qiymətləndirmə mərhələsində dövlət büdcəsi hesabına 15 min kvadratkilometr ərazidə tədqiqatların davam etdirilməsi və bu işlərin 2027-ci ildə tamamlanması planlaşdırılır. Bu araşdırmalar gələcəkdə yeni mineral resursların müəyyənləşdirilməsi və onların iqtisadi potensialının qiymətləndirilməsi baxımından əhəmiyyət daşıyır.
Dağ-mədən sektorunda həyata keçirilən layihələr yalnız hasilatla məhdudlaşmır. Bu sahənin inkişafı nəqliyyat, logistika, xidmət, avadanlıq təminatı və digər sənaye sahələrinə də əlavə tələbat yarada bilər. Dövlət Proqramının təqdimatı zamanı da vurğulanıb ki, istehsalın genişlənməsi yükdaşımalar və logistika xidmətlərinə tələbatı artıra, yerli podratçı və təchizatçı şirkətlər üçün yeni imkanlar yarada bilər.
Dövlət Proqramında Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarında geoloji kəşfiyyat işlərinin genişləndirilməsi də nəzərdə tutulur. Bu ərazilərin mineral resurs potensialının araşdırılması yeni yataqların müəyyənləşdirilməsi və sənaye layihələrinin gələcək inkişafı baxımından mühüm istiqamətlərdən biri kimi təqdim olunur.
Geoloji kəşfiyyat işləri uzunmüddətli proses olmaqla, ərazidə mövcud mineral resursların müəyyənləşdirilməsi, onların ehtiyatlarının qiymətləndirilməsi və iqtisadi baxımdan istismar imkanlarının araşdırılmasını əhatə edir. Bu istiqamətdə aparılan işlərin nəticələri gələcək investisiya layihələrinin planlaşdırılmasında istifadə oluna bilər.
Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda yeni sənaye layihələrinin həyata keçirilməsi regionların iqtisadi fəaliyyətinin genişlənməsi ilə də əlaqələndirilir. Dağ-mədən layihələrinin reallaşması yeni istehsal sahələri ilə yanaşı, nəqliyyat, xidmət və digər iqtisadi fəaliyyət istiqamətlərinə təsir göstərə bilər.
Dövlət Proqramında 2030-cu ildən sonrakı mərhələ üçün də bir sıra istiqamətlər müəyyənləşdirilib. “Filizçay” polimetal yatağında mis, sink və qurğuşun ehtiyatlarının iqtisadi dövriyyəyə cəlb olunması imkanlarının qiymətləndirilməsi planlaşdırılır.
“Dəmirli” yatağında təxminən 470 min ton əlavə mis ehtiyatının istifadə potensialına baxılması, “Zəylik” alunit yataqlarının isə alüminium dəyər zəncirinin xammal bazasının formalaşdırılmasında istifadə imkanlarının qiymətləndirilməsi nəzərdə tutulur. Bundan başqa, illik təxminən 200 min ton gücündə yeni ilkin alüminium müəssisəsinin yaradılması imkanlarının da araşdırıldığı bildirilib.
Bu istiqamətlər mineral resursların yalnız hasilat mərhələsində deyil, emal və sənaye istehsalında da istifadə olunmasını nəzərdə tutur. Belə yanaşma xammalın daha yüksək əlavə dəyər yaradan məhsullara çevrilməsi üçün yeni imkanların araşdırılmasını gündəmə gətirir.
Dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı birbaşa hasilat və metallurgiya müəssisələri ilə yanaşı, digər iqtisadi sahələrə də təsir göstərə bilər. İstehsalın artması nəqliyyat, logistika, texniki xidmət, avadanlıq, tikinti və digər xidmətlərə olan tələbatın artmasına səbəb ola bilər.
Dövlət Proqramının təqdimatı zamanı qeyd edilib ki, yerli xammal və yarımfabrikat bazasının genişlənməsi yeni sənaye sahələrinin formalaşmasına şərait yarada bilər. Eyni zamanda ixtisaslı kadrlara tələbatın artması texniki bilik və bacarıqların inkişafına, elmi potensialın genişlənməsinə təsir göstərə bilər. Regionlarda məşğulluq və iqtisadi fəallığın artması da proqramın gözlənilən təsirləri sırasında göstərilib.
Sənaye layihələrinin davamlı inkişafı üçün peşəkar kadr hazırlığı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Müasir dağ-mədən və metallurgiya müəssisələrində geoloqlar, mühəndislər, texnoloqlar, energetiklər, mexaniklər, avtomatlaşdırma və informasiya texnologiyaları üzrə mütəxəssislərə ehtiyac yaranır. Bu isə təhsil müəssisələri ilə sənaye müəssisələri arasında əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsini aktual edir.
Dövlət Proqramının mühüm istiqamətlərindən biri də investisiya imkanlarının səfərbər edilməsidir. Proqram üzrə nəzərdə tutulan 5,3 milyard manatlıq investisiyanın təxminən 80 faizinin qeyri-büdcə mənbələri hesabına formalaşdırılması planlaşdırılır. Bu, dövlət müəssisələri və özəl sektorun layihələrdə iştirakının əhəmiyyətini artırır.
Özəl investisiyaların cəlb edilməsi üçün layihələrin iqtisadi səmərəliliyi, maliyyələşmə imkanları, infrastruktur təminatı, hüquqi və institusional mexanizmlər mühüm rol oynayır. Dövlət Proqramının icrası zamanı bu istiqamətlər üzrə müxtəlif tədbirlərin həyata keçirilməsi nəzərdə tutulur.
Dağ-mədən sənayesinin inkişafı Azərbaycanın regional sənaye və logistika imkanları baxımından da yeni əlaqələr yarada bilər. Dövlət Proqramının təqdimatı zamanı Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqazın xammal potensialına çıxış imkanlarının Azərbaycanın regional emal imkanlarını genişləndirə biləcəyi qeyd olunub.
Dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı ilə yanaşı, müasir texnologiyaların tətbiqi, istehsal proseslərinin səmərəliliyinin artırılması və ətraf mühit məsələlərinin nəzərə alınması da mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Yeni istehsal müəssisələrinin yaradılması zamanı müasir texnoloji avadanlıqlardan istifadə, resurslardan səmərəli yararlanma və istehsal proseslərinin təhlükəsiz təşkili sənayenin davamlı inkişafının əsas komponentlərindəndir. Bu baxımdan yeni layihələrin hazırlanması və həyata keçirilməsi zamanı iqtisadi məqsədlərlə yanaşı, texniki və ekoloji tələblərin də nəzərə alınması vacibdir.
Dövlət Proqramının əsas istiqamətlərindən biri mineral xammal bazasının genişləndirilməsi, mövcud istehsal güclərinin artırılması və yeni layihələrin həyata keçirilməsidir. Bu proseslərin mərhələli şəkildə aparılması sektorun gələcək inkişafının planlaşdırılmasına imkan yaradır.
2027–2030-cu illəri əhatə edən Dövlət Proqramı qarşıdakı dörd il üçün dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişaf istiqamətlərini müəyyənləşdirir. Sənəddə əsas hədəflər sırasında istehsal güclərinin artırılması, yeni yataqların istismara hazırlanması, emal imkanlarının genişləndirilməsi, ixrac potensialının yüksəldilməsi və investisiyaların cəlb olunması yer alır.
Proqram üzrə yaradılacaq yeni güclər hesabına növbəti dörd il ərzində sektorun əlavə dəyərinin və illik ixrac potensialının 2,6 dəfə artırılması nəzərdə tutulur.
Beləliklə, Dövlət Proqramı dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin ayrı-ayrı müəssisələrinin fəaliyyətindən daha geniş çərçivəni əhatə edir. Burada mineral resursların araşdırılmasından hasilata, emaldan metallurgiya istehsalına, logistika və xidmət sahələrindən ixrac imkanlarına qədər bütöv dəyər zəncirinin inkişaf etdirilməsi məqsədi qarşıya qoyulur.
2026-cı il sentyabrın 23-də Prezident İlham Əliyevin sərəncamı ilə 2027–2030-cu illər üçün Dövlət Proqramının təsdiq edilməsi onun praktiki icra mərhələsinə keçməsi üçün hüquqi əsas yaradıb. Sərəncamda Nazirlər Kabinetinə proqramda nəzərdə tutulan tədbirlərin əlaqələndirilməsi və icrasına nəzarət, həmçinin görülən işlər barədə ildə bir dəfə Prezidentə məlumat verilməsi tapşırılıb. Maliyyə Nazirliyi və İqtisadiyyat Nazirliyinə isə tədbirlərin maliyyələşdirilməsi məqsədilə dövlət büdcəsi və dövlət investisiya proqramlarının hazırlanması prosesində zəruri vəsaitin nəzərdə tutulması üçün tədbirlər görmək tapşırılıb.
Dövlət Proqramının icrası nəticəsində Azərbaycan mineral resurslarının iqtisadi dövriyyəyə daha geniş cəlb edilməsi, xammalın ölkə daxilində emalının artırılması və yeni istehsal sahələrinin yaradılması istiqamətində mərhələli tədbirlər həyata keçirməyi planlaşdırır.
Dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı həm sənaye istehsalının genişləndirilməsi, həm də qeyri-neft sektorunun şaxələndirilməsi baxımından iqtisadi gündəmdə xüsusi yer tutur. Qarşıdakı illərdə proqram çərçivəsində nəzərdə tutulan layihələrin icrası yeni istehsal güclərinin, dəyər zəncirlərinin və investisiya imkanlarının formalaşmasına şərait yarada bilər.
Azərbaycanın 2027–2030-cu illər üçün dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafına dair Dövlət Proqramı mineral resursların araşdırılması, hasilatı, emalı və metallurgiya istehsalının inkişafını vahid proqram çərçivəsində birləşdirir.
5,3 milyard manat həcmində investisiya ehtiyacı, yeni mədən layihələrinin hazırlanması, “Daşkəsən”, “Filizçay”, “Söyüdlü” və digər yataqlarla bağlı planlar, Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda geoloji kəşfiyyatın genişləndirilməsi, qara və əlvan metallurgiya üzrə yeni istehsal güclərinin yaradılması proqramın əsas istiqamətlərini təşkil edir.
Proqramın icrası 2030-cu ilədək sektorun əlavə dəyərinin və ixrac imkanlarının artırılmasına, yeni istehsal zəncirlərinin yaradılmasına və mineral xammaldan daha yüksək əlavə dəyərin əldə edilməsinə yönəlib.
Beləliklə, 2027–2030-cu illər Azərbaycanın dağ-mədən və metallurgiya sənayesi üçün planlaşdırılan yeni inkişaf mərhələsinin əsas dövrü kimi müəyyənləşdirilib. Dövlət Proqramında nəzərdə tutulan tədbirlərin həyata keçirilməsi ölkənin mineral resurs potensialının sənaye və iqtisadi dövriyyədə daha geniş istifadəsi üçün əsas istiqamətləri müəyyən edir.

Şükufə Bağırova

YAP Culfa şəhər İncəsənət məktəbi ərazi partiya təşkilatının sədri