Azərbaycanın sənaye xəritəsində yeni üfüqlər - ŞƏRH

Azərbaycan iqtisadiyyatının son illərdə keçdiyi inkişaf yolu göstərir ki, ölkənin iqtisadi potensialının əsas dayaqlarından biri qeyri-neft sektorunun genişləndirilməsi, yeni istehsal sahələrinin yaradılması və mövcud resurslardan daha səmərəli istifadə edilməsidir. Bu baxımdan dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycanın zəngin mineral-xammal bazası, mövcud sənaye infrastrukturu və yeni yataqların öyrənilməsi üçün aparılan geoloji tədqiqatlar qarşıdakı dövrdə bu sahənin daha geniş imkanlara malik olduğunu göstərir. 2026-cı il sentyabrın 22-də Prezident İlham Əliyevin sədrliyi ilə “Azərbaycan Respublikasında 2027–2030-cu illərdə dağ-mədən (metal filizləri) və metallurgiya sənayesinin inkişafına dair Dövlət Proqramı”na həsr olunmuş müşavirənin keçirilməsi bu istiqamətdə dövlət siyasətinin yeni mərhələsini nümayiş etdirən mühüm hadisə oldu. Müşavirədə sənayenin qarşısında duran vəzifələr, investisiya imkanları, yeni yataqların iqtisadi dövriyyəyə cəlb edilməsi, emal güclərinin artırılması və ixrac potensialının yüksəldilməsi məsələləri ətraflı müzakirə edildi. Yeni Dövlət Proqramının əsas fəlsəfəsi yalnız daha çox xammal hasil etməkdən ibarət deyil. Əsas istiqamət mineral resursların ölkə daxilində daha çox emal edilməsi və onların əsasında yüksək əlavə dəyər yaradan məhsulların istehsalının genişləndirilməsidir. Bu yanaşma müasir sənaye siyasətinin mühüm prinsiplərindən biri hesab olunur. Çünki xammalın hasilatı ilə onun emal edilərək hazır və ya yarımhazır sənaye məhsuluna çevrilməsi arasında iqtisadi baxımdan ciddi fərq vardır. Emal mərhələlərinin ölkə daxilində genişləndirilməsi istehsal zəncirinin uzanmasına, yeni müəssisələrin yaranmasına, əlavə iş yerlərinin açılmasına və ixrac imkanlarının artmasına şərait yaradır. Müşavirədə təqdim edilən Dövlət Proqramında da məhz bu məqsəd ön plana çıxarılıb. Proqram çərçivəsində mineral xammal bazasının genişləndirilməsi, mövcud istehsal güclərinin artırılması və yeni layihələrin həyata keçirilməsi əsas istiqamətlər kimi müəyyənləşdirilib. Dəmir filizi, alüminium, mis və qızıl əsas istiqamətlər sırasında göstərilib. Dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı böyük həcmli maliyyə resursları tələb edən istiqamətlərdəndir.
Dövlət Proqramında qarşıya qoyulan hədəflər sektorun iqtisadi çəkisinin əhəmiyyətli dərəcədə artırılmasını nəzərdə tutur. Dövlət Proqramında dəmir filizi və qara metallurgiya xüsusi istiqamətlərdən biri kimi müəyyənləşdirilib. Daşkəsən layihəsi çərçivəsində yeni istehsal güclərinin yaradılması nəzərdə tutulur. Bu layihənin həyata keçirilməsi Azərbaycanın qara metallurgiya sahəsində istehsal zəncirinin genişləndirilməsi baxımından mühüm istiqamətlərdən biridir. Dəmir filizinin hasilatından başlayaraq zənginləşdirilməsi və sonrakı metallurgiya mərhələlərinin Azərbaycanda həyata keçirilməsi ölkənin sənaye potensialının artmasına xidmət edə bilər. Azərbaycanın metallurgiya sənayesində digər mühüm istiqamət alüminium istehsalıdır. Dövlət Proqramı bu sahədə həm mövcud istehsal imkanlarının artırılmasını, həm də yeni emal mərhələlərinin yaradılmasını nəzərdə tutur. Elektroliz zavodunun istehsal gücünün artırılması, alüminium yayma məhsullarının istehsalının genişləndirilməsi, kalsinasiya və anod istehsalı istiqamətində yeni imkanların yaradılması sənaye zəncirinin daha da inkişaf etdirilməsinə hesablanıb. Bu istiqamətdə əsas məqsədlərdən biri də xammalın daha yüksək əlavə dəyərə malik məhsullara çevrilməsidir. Beləliklə, alüminium sənayesinin yalnız ilkin məhsul istehsalı ilə məhdudlaşmaması, daha geniş emal və ixrac imkanlarının formalaşdırılması qarşıya qoyulan vəzifələrdəndir. Azərbaycanın mineral resurs potensialında mis və qızıl yataqları da mühüm yer tutur. Dövlət Proqramında bu istiqamətlər üzrə istehsal və ixrac imkanlarının genişləndirilməsi nəzərdə tutulur. Mis, qızıl və gümüş üzrə ümumi ixracın 2025-ci ildəki 600 milyon manat səviyyəsindən 2030-cu ildə 1,6 milyard manata çatdırılması hədəfi müəyyənləşdirilib. Bu rəqəmlər 2025-ci ilin orta dünya qiymətləri əsasında hesablanmış proqnoza əsaslanır. Bu sahədə yeni yataqların araşdırılması, mövcud yataqların ehtiyatlarının dəqiqləşdirilməsi və hasilatın müasir texnologiyalarla həyata keçirilməsi qarşıdakı dövrün mühüm vəzifələri sırasındadır. Dövlət Proqramının həyata keçirilməsində “AzerGold” QSC-nin fəaliyyəti də mühüm yer tutur. Şirkət mineral resurs bazasının genişləndirilməsi, yeni yataqların müəyyənləşdirilməsi və mövcud ehtiyatların iqtisadi dövriyyəyə cəlb edilməsi istiqamətində işlər aparır. Hazırda 10 perspektivli qızıl-mis sahəsi üzrə axtarış-qiymətləndirmə işləri davam edir. Naxçıvan Muxtar Respublikasında “Göydağ” və “Başkənd” mis-qızıl yataqları, Balakəndə “Mazımçay” mis yatağı üzrə ilkin resurslar müəyyən edilib. “Nəsirvaz” və “Tutxun” qızıl yataqları üzrə isə ehtiyatların hesablanması davam etdirilir.Dövlət Proqramında Naxçıvan Muxtar Respublikasının mineral resurs imkanları da xüsusi diqqət çəkən istiqamətlərdən biridir. Rəsmi təqdimatda Naxçıvanda “Göydağ” və “Başkənd” mis-qızıl yataqlarının perspektivləri ilə yanaşı, “Ortakənd” qızıl yatağı üzrə layihənin də nəzərdə tutulduğu bildirilib. “Ortakənd” yatağında ilk istehsalın 2029-cu ildə başlanması planlaşdırılır..
Dövlət Proqramı yalnız hazırda istismarda olan və ya istismara hazırlanan yataqlara deyil, gələcək mərhələlərdə iqtisadi dövriyyəyə cəlb oluna biləcək resurslara da diqqət yetirir. “Filizçay” polimetal yatağında mis, sink və qurğuşun ehtiyatlarının iqtisadi dövriyyəyə cəlb edilməsi imkanlarının qiymətləndirilməsi, “Dəmirli” yatağında əlavə mis ehtiyatlarının istifadəsi imkanlarının araşdırılması nəzərdə tutulur. “Zəylik” alunit yataqları üzrə də araşdırmaların aparılması və bu yatağın alüminium dəyər zəncirinin xammal bazasına çevrilməsi imkanlarının qiymətləndirilməsi planlaşdırılır. Bundan başqa, yeni ilkin alüminium müəssisəsinin yaradılması imkanının da araşdırıldığı bildirilib. Bu layihələr göstərir ki, Dövlət Proqramının əsas xüsusiyyətlərindən biri cari istehsal imkanları ilə yanaşı, gələcək sənaye inkişafının xammal bazasının indidən formalaşdırılmasıdır. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə aparılan bərpa və quruculuq işləri ilə yanaşı, bu ərazilərin iqtisadi potensialının öyrənilməsi də davam etdirilir. Dövlət Proqramında Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda geoloji kəşfiyyatın genişləndirilməsi nəzərdə tutulur.
Müasir dağ-mədən sənayesinin inkişafında texnologiyaların tətbiqi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Yataqların müəyyənləşdirilməsi, ehtiyatların hesablanması, istehsal proseslərinin idarə olunması və məhsuldarlığın artırılması üçün müasir üsullardan istifadə edilir. Azərbaycanın mineral resurs bazasının genişləndirilməsi istiqamətində aparılan tədqiqatların nəticəsində ölkənin müxtəlif ərazilərində perspektivli sahələrin müəyyənləşdirilməsi nəzərdə tutulur. Bu baxımdan geoloji məlumatların sistemləşdirilməsi və müasir texnologiyaların tətbiqi gələcək investisiya qərarlarının elmi əsaslarla qəbul edilməsinə şərait yarada bilər. Dağ-mədən layihələrinin mühüm xüsusiyyətlərindən biri onların uzunmüddətli xarakter daşımasıdır. Bir yatağın ilkin araşdırılmasından başlayaraq onun iqtisadi səmərəliliyinin qiymətləndirilməsi, layihələndirilməsi, tikinti və istehsal mərhələsinə keçidi uzun zaman tələb edə bilər. Müşavirədə də uzunmüddətli və əlçatan maliyyələşmə mənbələrinin əhəmiyyəti qeyd olunub. Sentyabrın 23-də 2027–2030-cu illər üçün Dövlət Proqramı Prezidentin Sərəncamı ilə təsdiq edilib. Sərəncama əsasən, proqramda nəzərdə tutulan tədbirlərin əlaqələndirilməsi və icrasına nəzarət Nazirlər Kabinetinə həvalə olunub. Proqramın icrasının monitorinqi və qiymətləndirilməsi isə Nazirlər Kabinetinin sifarişi əsasında İqtisadi İslahatların Təhlili və Kommunikasiya Mərkəzi tərəfindən həyata keçiriləcək. Bu, müşavirədə müzakirə olunan məqsəd və vəzifələrin konkret icra mexanizmləri ilə tamamlandığını göstərir. Dağ-mədən və metallurgiya sektorunun inkişafı digər sənaye sahələrinin də fəaliyyətinə təsir göstərə bilər. Mədənlərdə hasil edilən xammalın emalı üçün yeni müəssisələrə, həmin müəssisələrin fəaliyyəti üçün isə avadanlıq, logistika, enerji, nəqliyyat və xidmətlərə ehtiyac yaranır. Beləliklə, bir mədən layihəsi ətrafında yalnız bir istehsal müəssisəsi deyil, bir-biri ilə əlaqəli çoxsaylı iqtisadi fəaliyyət sahələri formalaşa bilər. Bu da sənaye klasterlərinin yaranması üçün imkanlar yaradır.
22 sentyabr 2026-cı ildə keçirilmiş müşavirə Azərbaycanın dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin gələcək inkişaf istiqamətlərinin müzakirəsi baxımından mühüm tədbir oldu. Müşavirədə səsləndirilən fikirlər və təqdim edilən Dövlət Proqramı göstərir ki, qarşıdakı illərdə əsas diqqət mineral resursların daha səmərəli istifadəsinə, xammalın ölkə daxilində emalına, yeni istehsal güclərinin yaradılmasına və yüksək əlavə dəyər formalaşdıran məhsulların istehsalına yönəldilir. 2027–2030-cu illər üçün nəzərdə tutulan 5,3 milyard manatlıq investisiya proqramı, yeni yataqların araşdırılması, mövcud müəssisələrin genişləndirilməsi və yeni metallurgiya istehsalının yaradılması sektorun qarşısında geniş fəaliyyət istiqamətləri müəyyənləşdirir. Dəmir filizi, alüminium, mis, qızıl və digər faydalı qazıntılar üzrə layihələrin həyata keçirilməsi Azərbaycanın sənaye potensialının genişləndirilməsinə xidmət edən əsas istiqamətlərdən biri kimi müəyyənləşdirilib. Eyni zamanda Naxçıvan, Qarabağ və Şərqi Zəngəzur kimi regionlarda geoloji kəşfiyyatın genişləndirilməsi gələcək sənaye layihələri üçün yeni imkanların müəyyənləşdirilməsinə şərait yarada bilər. Ən mühüm məqam isə ondan ibarətdir ki, yeni sənaye strategiyasında təbii ehtiyatların yalnız hasilatı deyil, onların ölkə daxilində emalı və daha yüksək əlavə dəyər yaradan məhsullara çevrilməsi əsas istiqamət kimi müəyyənləşdirilib. Beləliklə, dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı qarşıdakı illərdə Azərbaycanın qeyri-neft sektorunun mühüm istiqamətlərindən biri kimi çıxış edə bilər. Dövlət Proqramının icrası çərçivəsində qarşıya qoyulan vəzifələrin həyata keçirilməsi sənaye istehsalının, ixrac imkanlarının, regional iqtisadi fəallığın və yeni istehsal zəncirlərinin inkişafına yönəlmiş kompleks tədbirlər sistemini formalaşdırır.

Elşad Cəfərov

YAP Culfa rayon təşkilatının məsləhətçisi