Azərbaycanın yeni sənaye mərhələsi: dağ-mədən və metallurgiya sektorunda strateji inkişaf xətti

Azərbaycan iqtisadiyyatının son illərdə əldə etdiyi mühüm nailiyyətlərdən biri iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi, qeyri-neft sektorunun inkişaf etdirilməsi və ölkənin sənaye potensialının daha da genişləndirilməsidir. Bu siyasətin yeni mərhələsində dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Prezident İlham Əliyevin 2026-cı il sentyabrın 22-də “Azərbaycan Respublikasında 2027-2030-cu illərdə dağ-mədən (metal filizləri) və metallurgiya sənayesinin inkişafına dair Dövlət Proqramı”na həsr olunmuş müşavirədə çıxışı bu baxımdan qarşıdakı illərin iqtisadi prioritetlərini müəyyənləşdirən mühüm konseptual çərçivə kimi diqqəti cəlb edir.
Dövlət başçısının çıxışında dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin ölkə iqtisadiyyatı üçün perspektivli sahə olduğu vurğulanmaqla yanaşı, bu istiqamətin qeyri-neft sektorunun inkişafına, regionların sosial-iqtisadi tərəqqisinə, yeni istehsal sahələrinin yaradılmasına, ixrac imkanlarının artırılmasına və məşğulluğun genişləndirilməsinə verə biləcəyi töhfələrə diqqət çəkilib. Məhz buna görə yeni Dövlət Proqramını yalnız ayrı-ayrı yataqların istismarı ilə bağlı sənəd kimi deyil, Azərbaycanın sənaye siyasətinin növbəti mərhələsini müəyyənləşdirən genişmiqyaslı inkişaf proqramı kimi qiymətləndirmək mümkündür.
Azərbaycanın enerji sektorunda qazandığı təcrübə göstərir ki, təbii resursların ölkə iqtisadiyyatına verdiyi töhfə yalnız onların hasilatı ilə məhdudlaşmamalıdır. Əsas məqsəd xammalın emal olunaraq daha yüksək əlavə dəyər yaradan məhsula çevrilməsi, bununla da yeni istehsal zəncirlərinin formalaşdırılmasıdır.
Dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı məhz belə bir yanaşmanın tərkib hissəsidir. Dövlət Proqramında əsas diqqətin “xammal–emal–son məhsul” dəyər zəncirinin qurulmasına yönəldilməsi təsadüfi deyil. 2026-cı ilin aprelində imzalanmış sərəncamda da mineral resurslardan səmərəli istifadə, yüksək əlavə dəyər yaradan metal emalının genişləndirilməsi və metallurgiya məhsullarının ixrac potensialının artırılması əsas məqsədlər sırasında göstərilib.
Prezident İlham Əliyevin müşavirədə qeyd etdiyi kimi, Azərbaycan artıq enerji sahəsində bir çox ölkələr üçün əvəzolunmaz tərəfdaşa çevrilib. İndi qarşıda duran mühüm vəzifələrdən biri ölkənin qeyri-neft sektorunda da belə dayanıqlı və rəqabətqabiliyyətli istehsal imkanlarının yaradılmasıdır. Dağ-mədən və metallurgiya sənayesi bu baxımdan mühüm istiqamətlərdən biri kimi önə çıxır.
Bu sahənin inkişafı nəticəsində yalnız filiz hasil olunmayacaq. Mədənlərin istismarı, filizin zənginləşdirilməsi, metal istehsalı, emal müəssisələrinin yaradılması, logistika, nəqliyyat, texniki xidmət, mühəndislik və digər əlaqəli sahələr də paralel şəkildə inkişaf edəcək. Beləliklə, bir yatağın istismara verilməsi bütöv bir iqtisadi ekosistemin formalaşmasına təkan verə bilər.
Yeni Dövlət Proqramının qarşıya qoyduğu hədəflərin miqyası da diqqətçəkəndir. 2027–2030-cu illər ərzində dağ-mədən və metallurgiya sektoruna ümumilikdə 5,3 milyard manat investisiya qoyulması nəzərdə tutulur. Bu vəsaitin təxminən 80 faizinin qeyri-büdcə mənbələri hesabına formalaşması planlaşdırılır. Dövlət büdcəsindən 1,1 milyard manat, dövlət müəssisələrinin vəsaitlərindən 2,2 milyard manat, özəl vəsaitlərdən isə 2 milyard manat səviyyəsində maliyyələşmə nəzərdə tutulur.
Bu rəqəmlər proqramın icrasında dövlətlə yanaşı, özəl sektorun və investorların da mühüm rol oynayacağını göstərir. Prezident İlham Əliyevin “yerli və xarici investorlara da mesajımız budur ki, qapılar açıqdır” fikri Azərbaycanın investisiya siyasətində əsas yanaşmalardan birini ifadə edir.
İnvestor üçün yalnız təbii sərvətin mövcudluğu kifayət etmir. Bununla yanaşı, müasir infrastruktur, enerji təminatı, nəqliyyat imkanları, hüquqi və institusional mühit, kadr potensialı və istehsal zəncirinin digər elementləri də mövcud olmalıdır. Azərbaycanda son illərdə yaradılmış sənaye parkları, logistika imkanları və regional infrastruktur məhz bu zəruri mühitin formalaşdırılmasına xidmət edir.
Dövlət Proqramı çərçivəsində qarşıya qoyulan hədəflərə əsasən, 2030-cu ilədək dağ-mədən və metallurgiya sektorunun ÜDM-ə töhfəsinin 700 milyon manatdan 1,8 milyard manata, illik ixrac potensialının isə 1,3 milyard manatdan 3,4 milyard manata çatdırılması nəzərdə tutulur.
Bu göstəricilər sektorun ölkənin qeyri-neft iqtisadiyyatında daha böyük yer tutmasını hədəfləyən sistemli yanaşmanın ifadəsidir.
Azərbaycanın mineral resurs potensialı hələ tam öyrənilməyib. Ölkənin müxtəlif bölgələrində perspektivli qızıl, mis, molibden, dəmir və digər metal filizləri yataqlarının olması geoloji kəşfiyyat işlərinin genişləndirilməsini zəruri edir.
Dövlət Proqramı çərçivəsində 15 min kvadratkilometr ərazidə ilkin axtarış-qiymətləndirmə işlərinin aparılması və ölkənin, o cümlədən işğaldan azad edilmiş ərazilərin mineral resurs potensialının xəritəsinin hazırlanması planlaşdırılır. Eyni zamanda, perspektivli qızıl-mis sahələrində axtarış və kəşfiyyat işləri davam etdirilir.
Naxçıvan Muxtar Respublikasında da geoloji kəşfiyyat işlərinin genişləndirilməsi nəzərdə tutulur. “Göydağ”, “Başkənd”, “Nəsirvaz” kimi yataqlar üzrə aparılan tədqiqatlar Azərbaycanın mineral-xammal bazasının gələcəkdə daha da genişləndirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Bu prosesin ən mühüm cəhətlərindən biri ondan ibarətdir ki, geoloji kəşfiyyat sadəcə yeni ehtiyatların müəyyənləşdirilməsi demək deyil. Bu, gələcək sənaye müəssisələrinin, yeni investisiya layihələrinin, regional istehsal mərkəzlərinin və yeni iş yerlərinin iqtisadi əsasını formalaşdırır.
Azərbaycanın perspektivli yataqları sırasında Balakən rayonunda yerləşən “Filizçay” polimetal yatağı xüsusi yer tutur. Yatağın mis, sink və qurğuşun ehtiyatlarının iqtisadi dövriyyəyə cəlb edilməsi ölkənin əlvan metallurgiya potensialının genişləndirilməsi üçün yeni imkanlar yaradır. Dövlət Proqramında “Filizçay” üzrə tamhəcmli emal imkanlarının formalaşdırılması nəzərdə tutulur.
Eyni zamanda, “Söyüdlü”, “Ortakənd” və “Daşkəsən” layihələri də qarşıdakı illərin əsas strateji istiqamətləri sırasındadır. “Söyüdlü”də qızılın flotasiya üsulu ilə emalı, “Ortakənd” və digər yataqlarda qızıl ehtiyatlarının hasilata cəlb edilməsi, “Daşkəsən” layihəsində isə ildə 2 milyon ton isti briketləşdirilmiş dəmir istehsalı gücünün yaradılması nəzərdə tutulur.
Burada əsas məsələ yalnız hasilat həcmlərinin artırılması deyil. Əsas hədəf hasil olunan resursun mümkün qədər ölkə daxilində emal edilməsi və daha yüksək əlavə dəyər yaradan məhsulların istehsalına yönəldilməsidir.
Bu yanaşma Azərbaycanın ixrac strukturunun şaxələndirilməsinə də xidmət edə bilər. Ölkənin ixracında xammal məhsulları ilə yanaşı, emal olunmuş və sənaye məhsullarının payının artması iqtisadiyyatın xarici bazarlardakı dəyişikliklərə qarşı dayanıqlığını gücləndirən amillərdən biridir.
Dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı sənaye parklarının rolunu da artırır. 2026-cı ilin yanvarında Gəncə şəhəri və Şəmkir rayonunun ərazisində Qərb Sənaye Parkının yaradılması haqqında Prezident Fərmanı imzalanıb. Parkın yaradılmasında məqsədlər sırasında qeyri-neft sektorunun inkişafı, yerli resurslara əsaslanan rəqabətqabiliyyətli sənaye istehsalının genişləndirilməsi, regionlarda iqtisadi fəallığın və məşğulluğun artırılması göstərilib.
Qərb Sənaye Parkının yaradılması dağ-mədən sahəsində hasil edilən xammalın emal və istehsal zəncirinə daha sıx inteqrasiyası baxımından əhəmiyyətlidir. Belə sənaye məkanları yalnız müəssisələrin yerləşdiyi ərazilər deyil, eyni zamanda sahibkarlıq, texnologiya, logistika, xidmət və məşğulluğun bir araya gəldiyi iqtisadi platformalardır.
Prezident İlham Əliyevin qeyd etdiyi kimi, sənaye parkları və aqroparklar artıq Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində fəaliyyət göstərir. Bu yanaşma iqtisadi fəallığın yalnız paytaxtda cəmləşməsinin qarşısını almağa, regionlarda yeni istehsal və məşğulluq imkanları yaratmağa xidmət edir.
Dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin mühüm üstünlüklərindən biri onun regionlarla birbaşa bağlı olmasıdır. Yataqlar əsasən rayonlarda yerləşdiyindən bu sahəyə qoyulan investisiyalar regionların iqtisadi həyatına da təsir göstərir.
Yeni müəssisələrin yaradılması ilə yanaşı, yollar, enerji xətləri, su və digər kommunal sistemlər, sosial obyektlər, logistika imkanları və xidmət sahələri inkişaf etdirilir. Nəticədə sənaye layihəsi ətrafında daha geniş iqtisadi fəallıq yaranır.
Dövlət başçısının müşavirədə vurğuladığı kimi, qəbul edilmiş proqramlar ölkə iqtisadiyyatını gücləndirməklə yanaşı, vətəndaşların sosial vəziyyətinə və müasir infrastrukturla təmin olunmasına da təsir göstərməlidir. Bu baxımdan dağ-mədən sənayesinin inkişafı yalnız iqtisadi statistika ilə ölçülən proses deyil, regionların sosial-iqtisadi simasını dəyişdirə biləcək amildir.
Dövlət Proqramının mühüm istiqamətlərindən biri də dövlət və özəl sektorun əməkdaşlığının genişləndirilməsidir. Dövlət burada strateji planlaşdırma, infrastrukturun yaradılması və əlverişli biznes mühitinin formalaşdırılması kimi funksiyaları həyata keçirir. Özəl sektor isə investisiya, texnologiya, idarəetmə və yeni biznes modellərinin tətbiqi baxımından prosesə mühüm töhfə verə bilər.
Dövlət başçısının investorlar üçün səsləndirdiyi açıq mesaj da bu yanaşmanı tamamlayır. Azərbaycanın məqsədi ölkəyə kapital gətirən, müasir texnologiyaları tətbiq edən və yerli iqtisadiyyatda əlavə dəyər yaradan layihələrin sayını artırmaqdır.
Burada xarici investisiyanın cəlb edilməsi ilə yanaşı, yerli sahibkarların imkanlarının genişləndirilməsi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki iri dağ-mədən müəssisələrinin fəaliyyəti onların ətrafında çoxsaylı podratçı, təchizatçı, logistika və xidmət şirkətlərinin yaranmasına şərait yarada bilər.
Beləliklə, böyük bir mədən layihəsinin iqtisadi effekti yalnız həmin müəssisənin istehsal göstəriciləri ilə məhdudlaşmır. Onun təsiri yüzlərlə, hətta minlərlə kiçik və orta sahibkarlıq subyektinə qədər yayıla bilər.
Təbii sərvətlərdən istifadə məsələsində iqtisadi səmərə ilə yanaşı, ekoloji məsuliyyət də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Prezident İlham Əliyevin çıxışında “Əsas sərvətimiz hətta yerin altında olan sərvətlər deyil, bizim təbiətimizdir” fikrini vurğulaması məhz bu yanaşmanın ifadəsidir.
Azərbaycan üçün bu məsələ xüsusilə əhəmiyyətlidir. İşğal dövründə Kəlbəcər, Laçın və Zəngilan rayonlarında geniş meşə fondunun məhv edilməsi təbiətə vurulmuş ciddi zərər kimi qiymətləndirilir. Bu gün isə həmin ərazilərdə bərpa və quruculuq prosesi həyata keçirilir.
Deməli, yeni sənaye siyasəti təbii sərvətlərdən istifadə ilə ətraf mühitin qorunmasını bir-birindən ayırmamalıdır. Müasir texnologiyaların tətbiqi, istehsal proseslərində ekoloji standartların qorunması, ərazilərin bərpası və resurslardan səmərəli istifadə gələcək sənaye layihələrinin mühüm tələbləri sırasında olmalıdır.
Azərbaycanın dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı üçün mühüm üstünlüklərdən biri ölkənin formalaşmış enerji infrastrukturudur. Azərbaycanın qazlaşdırma səviyyəsinin 96 faizə çatması və ölkənin 25 milyard kubmetrdən çox qaz ixrac etməsi enerji potensialının miqyasını göstərən faktorlardandır.
Enerji təhlükəsizliyinin təmin olunması sənayenin davamlı fəaliyyəti üçün əsas şərtlərdən biridir. Metallurgiya kimi enerji tutumlu sahələrdə rəqabətqabiliyyətli istehsal üçün etibarlı və dayanıqlı enerji təminatı xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Bu baxımdan Azərbaycanın enerji sektorunda formalaşdırdığı təcrübənin sənayenin digər sahələrinin inkişafına da xidmət etməsi ölkənin iqtisadi modelində mühüm üstünlük yaradır.
Azərbaycan iqtisadiyyatının gələcək inkişafında qeyri-neft sektorunun xüsusi çəkisinin artırılması dövlət siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biridir. Prezident İlham Əliyevin müşavirədə qeyd etdiyi kimi, qeyri-neft sektoru 2026-cı ilin ilk səkkiz ayında 5,4 faiz artıb. Bu göstərici qeyri-neft iqtisadiyyatının genişləndirilməsi istiqamətində aparılan işlərin ümumi mənzərəsinin bir hissəsidir.
Dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı bu prosesə yeni məzmun qazandıra bilər. Çünki bu sahə bir çox digər sektorlarla – energetika, nəqliyyat, logistika, maşınqayırma, tikinti, xidmət, elm və təhsil ilə sıx əlaqədədir.
İxtisaslı kadrlara tələbatın artması peşə təhsilinin və mühəndislik ixtisaslarının inkişafına da əlavə stimul verə bilər. Beləliklə, yeni sənaye layihələri yalnız istehsal güclərinin deyil, insan kapitalının da inkişafına xidmət edəcək.
2027–2030-cu illər üçün nəzərdə tutulan Dövlət Proqramının mühüm xüsusiyyəti onun konkret zaman çərçivəsinə malik olmasıdır. Prezident İlham Əliyev proqramların dörd il ərzində icra edilməli olduğunu xüsusi vurğulayıb.
Bu isə qarşıya qoyulan məqsədlərin mərhələli şəkildə reallaşdırılmasını, investisiyaların səfərbər edilməsini, layihələrin vaxtında icrasını və əldə olunan nəticələrin ölçülə bilən göstəricilərlə qiymətləndirilməsini tələb edir.
Proqramın icrası nəticəsində yaradılacaq yeni güclərin sektorun əlavə dəyərini və illik ixrac potensialını əhəmiyyətli dərəcədə artırması gözlənilir. Eyni zamanda, yeni dəyər zəncirlərinin yaranması özəl investisiyalar üçün əlavə imkanlar açacaq, regionlarda iqtisadi fəallığı yüksəldəcək və yeni məşğulluq imkanları yaradacaq.
Bu gün Azərbaycanın qarşısında duran əsas iqtisadi vəzifələrdən biri əldə etdiyi imkanları daha yüksək əlavə dəyərə çevirməkdir. Enerji sektorunda formalaşmış güclü iqtisadi baza artıq digər sənaye istiqamətlərinin inkişafı üçün də geniş imkanlar yaradır.
Dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafına dair yeni Dövlət Proqramı məhz belə bir iqtisadi yanaşmanın davamıdır. Burada məqsəd yalnız yerin təkindəki sərvətləri üzə çıxarmaq deyil. Əsas hədəf həmin sərvətləri müasir texnologiyalar, yerli və xarici investisiyalar, insan kapitalı və güclü sənaye infrastrukturu ilə birləşdirərək yeni iqtisadi dəyərə çevirməkdir.
“Filizçay”, “Söyüdlü”, “Ortakənd”, “Daşkəsən” və digər layihələr Azərbaycanın gələcək sənaye xəritəsində mühüm yer tuta bilər. Geoloji kəşfiyyatın genişləndirilməsi isə bu xəritəyə yeni yataqların və yeni istehsal istiqamətlərinin əlavə olunmasına imkan yarada bilər.
Ən başlıcası, qarşıdakı mərhələdə təbii resurslardan istifadəyə kompleks yanaşma formalaşır: kəşfiyyat, hasilat, emal, metallurgiya, logistika, ixrac, məşğulluq və regional inkişaf vahid iqtisadi zəncirin elementlərinə çevrilir.
2027–2030-cu illərdə həyata keçirilməsi nəzərdə tutulan Dövlət Proqramı Azərbaycanın sənaye siyasətində yeni səhifə açmağa yönəlmiş mühüm addımdır. Bu proqram ölkənin mineral resurs potensialının iqtisadi dövriyyəyə daha geniş cəlb edilməsinə, qeyri-neft sektorunun gücləndirilməsinə, ixrac coğrafiyasının və məhsul strukturunun genişləndirilməsinə, regionların inkişafına və yeni sənaye imkanlarının yaranmasına xidmət edən strateji yol xəritəsi kimi çıxış edir.
Azərbaycanın iqtisadi inkişafında yeni mərhələ artıq yalnız mövcud resurslardan səmərəli istifadə etməklə kifayətlənmir. Qarşıya daha böyük hədəf qoyulur – təbii sərvəti yüksək texnologiya, emal və insan kapitalı ilə birləşdirərək dayanıqlı sənaye dəyərinə çevirmək. Dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin qarşıdakı illərdə inkişafı da məhz bu iqtisadi fəlsəfənin mühüm istiqamətlərindən biri olacaq.
İlahə Qurbanova
YAP Samux rayon təşkilatının əməkdaşı