“Dənizdən dənizə Ermənistan” iddiası və bölgədə sülhə vurduğu zərər

27 Sentyabr – Anım Günü yaxınlaşdıqca Vətən müharibəsinin hansı şəraitdə başlandığını bir daha xatırlayırıq. Torpaqlarımızın uzun illər işğal altında qalması, doğma yurdlarından didərgin düşən insanların qayıdış həsrəti və nəticəsiz danışıqlar həmin dövrün reallığı idi. Bu vəziyyətin arxasında yalnız hərbi qarşıdurma dayanmırdı. Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü qəbul etməyən iddialar da münaqişənin həllini çətinləşdirirdi. “Dənizdən dənizə Ermənistan” təsəvvürü belə iddiaların ən açıq ifadələrindən biri idi.
Bu ifadənin mahiyyəti mövcud dövlət sərhədlərindən kənara çıxan ərazi xəyalıdır. Onun tarixi həqiqət kimi təqdim edilməsi başqa xalqların yaşadığı torpaqlar üzərində iddiaları əsaslandırmağa çalışırdı. Halbuki keçmiş barədə təsəvvürlər hər hansı dövlətin bugünkü suveren hüquqlarını aradan qaldırmır. Xüsusilə münaqişənin davam etdiyi bir bölgədə bu cür fikirlərin siyasi mühitdə yaşadılması sülh üçün zəruri olan qarşılıqlı etimadı zəiflədir.
Azərbaycan üçün bu məsələ nəzəri mübahisə deyildi. Otuz ilə yaxın müddətdə torpaqlarımızın bir hissəsi işğal altında qaldı. İnsanlar evlərindən, ailə məzarlarından, uşaqlıqlarının keçdiyi şəhər və kəndlərdən ayrı düşdülər. Onların doğma yurda qayıtmaq hüququ illərlə həyata keçirilmədi. İşğal davam etdiyi halda daha geniş ərazi iddialarının səsləndirilməsi gələcəyə dair təhlükəsizlik narahatlığını da artırırdı. Belə bir şəraitdə danışıqların nəticə verməsi üçün ilk növbədə işğalın müvəqqəti vəziyyət olduğunun qəbul edilməsi lazım idi.
Ərazi iddialarının bir başqa təsiri ictimai düşüncədə özünü göstərir. Nəsillərə qonşu dövlətin torpaqlarını özününkü kimi təsvir edən təsəvvür aşılandıqda, qarşılıqlı anlaşma üçün imkan daralır. Siyasi rəhbərlərin sülh barədə danışması kifayət etmir; cəmiyyətlərin də bu sülhün əsasını təşkil edən sərhədlərə və suverenliyə hörmət prinsipini qəbul etməsi vacibdir. Münaqişələrin həlli yalnız xəritələrə aid məsələ deyil. İnsanların bir-birinə münasibəti, gələcək barədə gözləntiləri və təhlükəsizlik hissi də bundan asılıdır.
Prezident İlham Əliyev Cəbrayıl ictimaiyyətinin nümayəndələri ilə görüşündə “dənizdən dənizə” təsəvvürünü mifik iddia kimi qiymətləndirmiş, Ermənistanda belə yanaşmalardan əl çəkilməsinin vacibliyini bildirmişdi. Dövlət başçısının bu mövqeyi bölgədə yeni münasibətlərin köhnə ərazi xəyalları üzərində qurula bilməyəcəyini ifadə edir. Mövcud reallığı qəbul etmək, qonşuların suveren hüquqlarına hörmət göstərmək sabit gələcək üçün əsas şərtlərdir.
2020-ci ilə qədər aparılan danışıqlar işğala son qoymadı. Həmin ilin yayında və payızında gərginlik daha da artdı. Sentyabrın 27-də Ermənistan silahlı qüvvələrinin Azərbaycanın yaşayış məntəqələrini və hərbi mövqelərini atəşə tutmasından sonra Azərbaycan Ordusu əks-hücum əməliyyatlarına başladı. Prezident İlham Əliyev həmin gün xalqa müraciətində ölkəmizin öz torpaqlarında döyüşdüyünü və ərazi bütövlüyünü müdafiə etdiyini vurğuladı. Azərbaycan üçün məqsəd başqa ölkənin ərazisinə iddia etmək deyil, işğal altında olan öz torpaqlarını azad etmək idi.
Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə aparılan Vətən müharibəsi işğalın davam edəcəyi barədə formalaşdırılmış təsəvvürləri dəyişdi. Azərbaycan Ordusunun qazandığı Qələbə torpaqlarımızın azadlığına yol açdı. Onun arxasında əsgər və zabitlərimizin böyük şücaəti, şəhidlərimizin misilsiz fədakarlığı dayanır. Bu tarixi nəticə bir daha göstərdi ki, başqa xalqın torpaqları üzərində qurulan iddialar bölgəyə əbədi reallıq kimi qəbul etdirilə bilməz.
Müharibədən sonra sülh imkanlarının yaranması keçmişdəki yanlış yanaşmaların unudulması demək deyil. Əksinə, onların nəticəsini düzgün qiymətləndirmək gələcəkdə eyni təhlükələrin təkrarlanmaması üçün lazımdır. Ərazi iddialarından imtina, sərhədlərə hörmət və münasibətlərin qarşılıqlı öhdəliklər əsasında qurulması bölgənin sabitliyi üçün vacibdir. Sülhə gedən yol hər iki xalqın təhlükəsiz gələcəyini düşünməyi tələb edir; bu yol yeni iddialar deyil, qəbul edilmiş sərhədlər üzərində qurula bilər.
İşğaldan azad edilmiş şəhər və kəndlərdə həyatın bərpası bu prinsiplərin insan taleyindəki mənasını göstərir. Doğma yurda qayıdan ailə üçün ərazi bütövlüyü təkcə siyasi anlayış deyil. O, evinə dönmək, uşağını öz torpağında böyütmək, ailəsinin xatirələrini yenidən yaşatmaq imkanıdır. Uzun illər buna həsrət qalan insanların təhlükəsiz yaşaması üçün əldə edilmiş sülh imkanının qorunması xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Anım Günündə isə bütün bu hadisələrin mərkəzində Vətən naminə həyatını fəda etmiş qəhrəmanlarımız dayanır. Birinci və İkinci Qarabağ müharibələrinin şəhidlərini dərin ehtiramla yad edirik. Onların fədakarlığı torpaqlarımıza qayıdışı mümkün etdi. Xatirələrinə sədaqət həm də Azərbaycanın suverenliyini qorumaq, şəhid ailələrinin yanında olmaq və gələcək nəsillərə ərazi iddialarının yaratdığı faciələri anlatmaq deməkdir. 27 sentyabr bu məsuliyyəti hər il bizə yenidən xatırladır.

Gündüz Əsgərov,
YAP Neftçala rayon təşkilatı ərazi partiya təşkilatının sədri
Xol Qarabucaq kənd İƏD üzrə nümayəndə