Cəbrayıl, azadlıqdan dirçəlişə uzanan yol - ŞƏRH

Oktyabrın 4-ü Cəbrayıl şəhərinin tarixində xüsusi əhəmiyyət daşıyan, rayon sakinləri üçün böyük mənəvi məna ifadə edən əlamətdar gündür. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 31 iyul 2023-cü il tarixli Sərəncamı ilə bu tarix Cəbrayıl Şəhəri Günü kimi müəyyən edilib. Əlamətdar gün Cəbrayılın işğaldan azad edilməsini, uzun illər doğma yurdlarından ayrı düşmüş insanların öz torpaqlarına qayıdışına yeni imkanların yaranmasını və rayonun qarşısında yeni inkişaf mərhələsinin açılmasını ifadə edir.

Cəbrayıl Azərbaycanın qədim tarixə və zəngin mədəni irsə malik rayonlarından biridir. İşğaldan əvvəl rayonun ərazisi 1050 kvadratkilometr təşkil edirdi. Burada Cəbrayıl şəhəri, 4 qəsəbə və 92 kənd olmaqla çoxsaylı yaşayış məntəqələri yerləşirdi. 1993-cü ilə qədər rayonda 52 minə yaxın insan yaşayırdı. Rayon əhalisinin əsas məşğuliyyət sahələri kənd təsərrüfatı, heyvandarlıq və digər təsərrüfat fəaliyyətləri ilə bağlı idi.
Lakin 23 avqust 1993-cü ildə Cəbrayıl rayonunun Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edilməsi rayonun ictimai, sosial və iqtisadi həyatını kökündən dəyişdirdi. İşğal nəticəsində Cəbrayıl sakinləri öz doğma torpaqlarını tərk edərək Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində məskunlaşmağa məcbur oldular. Uzun illər davam edən məcburi köçkünlük dövrü cəbrayıllıların yaddaşında doğma yurda qayıdış arzusu ilə müşayiət olundu.
İşğal illərində rayonun yaşayış məntəqələri ilə yanaşı, məktəblər, səhiyyə müəssisələri, mədəniyyət ocaqları, sosial obyektlər və digər infrastruktur dağıntılara məruz qaldı. Cəbrayılın zəngin tarixi-mədəni irsinə də ciddi ziyan vuruldu. Xudafərin körpüləri, Çələbilər kəndindəki məscid kompleksi, Şıxlar kəndində yerləşən Dairəvi Türbə, Xubyarlı ərazisindəki türbələr, Diri dağındakı tarixi abidələr və digər irs nümunələri uzun illər ərzində baxımsızlıq və dağıntıların təsiri altında qaldı.
Cəbrayılın işğalı rayon sakinlərinə ağır itkilər bahasına başa gəlib. Birinci Qarabağ müharibəsində Cəbrayıl 362 şəhid verib, 191 rayon sakini əlil olub. Altı cəbrayıllı Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı adına layiq görülüb. Bu faktlar Cəbrayıl sakinlərinin Vətənin müdafiəsi uğrunda göstərdiyi fədakarlığın və verdiyi böyük itkilərin göstəricisidir.
Cəbrayıl üçün dönüş nöqtəsi 2020-ci ildə baş verən Vətən müharibəsi oldu. Həmin il oktyabrın 4-də Cəbrayıl şəhərinin işğaldan azad edilməsi Azərbaycanın hərbi uğurlarından biri olmaqla yanaşı, rayon sakinlərinin uzun illər davam edən doğma yurd həsrətinin sona çatmasına yol açdı. Şəhərin azadlığı ilə Cəbrayılın tarixində yeni dövr başladı.
Qələbədən sonra qarşıda mühüm və genişmiqyaslı vəzifələr dayanırdı. Uzun illər ərzində dağıdılmış yaşayış məntəqələrinin yenidən qurulması, yolların və kommunikasiyaların bərpası, enerji təminatının yaradılması, sosial və ictimai obyektlərin inşası istiqamətində layihələr həyata keçirilməyə başlandı. Bu işlər rayonun yalnız fiziki baxımdan yenilənməsinə deyil, burada müasir həyatın bərpasına xidmət edir.
Hazırda Cəbrayılın yenidən qurulması müasir şəhərsalma yanaşmaları əsasında həyata keçirilir. Yeni yaşayış sahələrinin salınması, yol-nəqliyyat infrastrukturunun qurulması, mühəndis-kommunikasiya sistemlərinin yaradılması və sosial obyektlərin istifadəyə verilməsi şəhərin gələcək simasının formalaşmasına imkan yaradır. Qarşıya qoyulan əsas məqsədlərdən biri insanların rahat, təhlükəsiz və müasir şəraitdə yaşaya biləcəyi dayanıqlı yaşayış mühitinin yaradılmasıdır.
Cəbrayılın bərpası ilə yanaşı, rayonun iqtisadi potensialının yenidən reallaşdırılması da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Əlverişli coğrafi mövqeyi, təbii ehtiyatları, kənd təsərrüfatı imkanları və nəqliyyat əlaqələri Cəbrayılın gələcək sosial-iqtisadi inkişafı üçün geniş perspektivlər yaradır. Görülən işlər rayonun yaşayış məkanı kimi bərpası ilə yanaşı, iqtisadi fəallığın artmasına da şərait yaradır.
Böyük Qayıdış prosesi Cəbrayılın yeni həyatında xüsusi yer tutur. Uzun illər doğma torpaqlarından ayrı yaşayan insanların mərhələli şəkildə öz yurdlarına qayıtması rayonun sosial həyatının yenidən canlanmasına şərait yaradır. Qayıdışın davamlı olması üçün yaşayış evləri ilə yanaşı, məktəblərin, səhiyyə müəssisələrinin, xidmət sahələrinin və digər sosial obyektlərin yaradılması mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Bu proses yalnız insanların Cəbrayıla geri dönməsi ilə məhdudlaşmır. Burada əsas məsələ tam və davamlı həyat şəraitinin formalaşdırılmasıdır. İnsanların işləyə, təhsil ala, tibbi xidmətlərdən yararlana və gündəlik ehtiyaclarını rahat şəkildə təmin edə biləcəyi mühitin yaradılması qarşıda duran əsas vəzifələrdəndir.
Cəbrayılın dirçəldilməsi tarixi irslə müasirliyin vəhdəti baxımından da diqqət çəkir. Bir tərəfdən rayonun qədim tarixi, mədəni irsi və milli yaddaşla bağlı dəyərləri qorunur, digər tərəfdən isə müasir şəhərsalma və infrastruktur imkanlarından istifadə edilir. Tarixi abidələrin bərpası və qorunması Cəbrayılın keçmişinin gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Oktyabrın 4-də qeyd edilən əlamətdar gün Cəbrayılın keçdiyi tarixi yolu bir daha yada salır. Bu tarix 2020-ci ildə əldə edilən azadlığın, rayon sakinlərinin illərlə davam edən yurd həsrətinin və doğma torpaqlara qayıdışın rəmzlərindən biridir. Eyni zamanda, həmin gün Cəbrayılın qarşısında açılan yeni inkişaf imkanlarını və aparılan genişmiqyaslı quruculuq işlərini diqqətə çatdırır.
Bu gün Cəbrayılın keçmişi ilə gələcəyini birləşdirən mühüm simvol kimi qiymətləndirilir. İşğal dövründə böyük dağıntılarla üzləşmiş şəhər hazırda yenidən qurulur, yeni yaşayış məkanları və sosial infrastruktur formalaşdırılır. Doğma torpaqlara qayıdış isə rayonun sosial və iqtisadi həyatına yeni dinamika gətirir.
Cəbrayıl Şəhəri Gününün qeyd edilməsi rayonun tarixi yaddaşının qorunması və azadlığın əhəmiyyətinin gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından xüsusi məna daşıyır. Oktyabrın 4-ü Cəbrayılın azadlıq tarixində mühüm səhifə olmaqla yanaşı, şəhərin yenidən qurularaq gələcəyə doğru addımladığı yeni mərhələnin də rəmzidir.

İlkin Bağırov
YAP Babək rayon təşkilatının əməkdaşı