4 Oktyabr – Cəbrayıl Şəhər Günü - ŞƏRH

Azərbaycan tarixində elə hadisələr vardır ki, onların əhəmiyyəti yalnız baş verdiyi dövrün siyasi və hərbi nəticələri ilə ölçülmür. Bu hadisələr xalqın tarixi yaddaşında, milli özünüdərkində və dövlətçilik düşüncəsində uzunmüddətli iz buraxır. 4 oktyabr – Cəbrayıl Şəhəri Günü də məhz belə tarixi hadisələrdən biridir. Bu tarix Azərbaycan xalqının doğma torpaqlarına bağlılığının, ərazi bütövlüyü uğrunda mübarizəsinin və milli iradəsinin tarixi ifadəsi kimi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Cəbrayılın 2020-ci il oktyabrın 4-də işğaldan azad edilməsi Azərbaycan tarixinin müasir mərhələsində mühüm dönüş nöqtələrindən biri olmuşdur. Hadisənin əhəmiyyətini yalnız hərbi əməliyyatın nəticəsi kimi qiymətləndirmək onun tarixi mahiyyətini məhdudlaşdırardı. Çünki burada söhbət uzun illər doğma yurdlarından ayrı düşmüş insanların tarixi məkanla əlaqəsinin bərpasından, milli yaddaşın qorunmasından və dövlət suverenliyinin konkret ərazidə yenidən təmin edilməsindən gedir.

Cəbrayıl Azərbaycanın qədim yaşayış məskənlərindən biri kimi zəngin tarixi-mədəni irsə malikdir. Rayonun coğrafi mövqeyi, Araz çayı boyunca yerləşməsi, tarixi ticarət və əlaqə yollarına yaxınlığı onun müxtəlif dövrlərdə iqtisadi və mədəni münasibətlər sistemində mühüm yer tutmasına şərait yaratmışdır. Cəbrayılın tarixi əhəmiyyəti yalnız inzibati ərazi statusu ilə müəyyən olunmur. Bu məkan əsrlər boyu formalaşmış yaşayış ənənələrini, xalqın maddi və mənəvi mədəniyyətini, nəsillər arasında ötürülən tarixi xatirələri özündə birləşdirir.

Xüsusilə Xudafərin körpüləri Cəbrayılın tarixi-mədəni əhəmiyyətini daha geniş kontekstdə anlamağa imkan verir. Bu abidələr Azərbaycanın memarlıq və mühəndislik tarixinin mühüm nümunələri olmaqla yanaşı, müxtəlif dövrlərdə iqtisadi, sosial və mədəni əlaqələrin mövcudluğunu əks etdirir. Xudafərin körpülərinin tarixi dəyəri onların fiziki quruluşundan daha geniş məna daşıyır. Onlar tarixi coğrafiyanın, mədəni davamlılığın və milli yaddaşın maddi ifadəsidir.

1993-cü il avqustun 23-də Cəbrayılın işğal edilməsi rayonun tarixi inkişafında ağır mərhələnin başlanğıcı oldu. İşğal nəticəsində yerli əhali doğma yaşayış məntəqələrini tərk etməyə məcbur qaldı, sosial-iqtisadi həyat pozuldu, yaşayış infrastrukturu və tarixi-mədəni irs ciddi zərər gördü. Lakin bu hadisənin ən dərin nəticələrindən biri insanların öz doğma məkanından zorla ayrılması idi.

Məcburi köçkünlük fenomeninə yalnız demoqrafik dəyişiklik kimi yanaşmaq düzgün olmazdı. Bu proses insanın doğulduğu evlə, ailə tarixinin formalaşdığı məkanla, ata-baba məzarları ilə və gündəlik həyatını müəyyən edən sosial mühitlə əlaqəsinin qırılması deməkdir. Cəbrayıl sakinlərinin yaşadığı bu təcrübə bütövlükdə Azərbaycan cəmiyyətinin kollektiv yaddaşında mühüm yer tutmuşdur.

İşğal illərində Cəbrayılın fiziki olaraq sakinlərindən ayrı düşməsi onun mənəvi və tarixi yaddaşdan silinməsi demək deyildi. Əksinə, doğma yurda bağlılıq ailə xatirələri, şifahi tarix, nəsillərarası ünsiyyət və qayıdış arzusu vasitəsilə qorunub saxlanıldı. Bu baxımdan Cəbrayılın işğal dövrü yalnız itkilər tarixi deyil, həm də tarixi mənsubiyyət hissinin qorunması və milli yaddaşın davamlılığı tarixi kimi qiymətləndirilməlidir.

Cəbrayılın müasir tarixində Cocuq Mərcanlı hadisələri də xüsusi yer tutur. 2016-cı ilin aprel döyüşlərindən sonra kənddə təhlükəsizlik şəraitinin yaradılması və 2017-ci ildə onun yenidən qurulması doğma torpaqlara qayıdış ideyasının real məzmun qazanmasının mühüm nümunəsi idi. Cocuq Mərcanlı yalnız bərpa edilmiş yaşayış məntəqəsi deyil, uzun illər davam edən ayrılıqdan sonra insanların öz yurdlarına qayıtmasının mümkünlüyünü nümayiş etdirən tarixi hadisə idi.

Bu təcrübə 2020-ci ildə Cəbrayıl şəhərinin azad edilməsi ilə daha geniş tarixi məzmun qazandı. 2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi Azərbaycan tarixində ərazi bütövlüyünün bərpası uğrunda aparılan mübarizənin yeni mərhələsini təşkil etdi. Oktyabrın 4-də Cəbrayıl şəhərinin azad edilməsi müharibənin gedişində mühüm hərbi-strateji nəticə olmaqla yanaşı, Azərbaycan cəmiyyətində böyük mənəvi və psixoloji əhəmiyyət daşıyan hadisəyə çevrildi.

Cəbrayıl İkinci Qarabağ müharibəsi zamanı işğaldan azad edilən ilk şəhər oldu. Bu fakt hadisənin hərbi əhəmiyyətini müəyyənləşdirməklə yanaşı, onun ictimai şüurda yaratdığı təsiri də izah edir. Şəhərin azad edilməsi uzun illər davam edən gözləntilərin real nəticəyə çevrilməsi idi. Bu hadisə cəbrayıllılar üçün doğma torpağa bağlılığın, bütövlükdə Azərbaycan cəmiyyəti üçün isə ərazi bütövlüyü ideyasının tarixi təcəssümü kimi qəbul edildi.

Cəbrayıl əməliyyatının hərbi-strateji əhəmiyyəti onun sonrakı əməliyyatların gedişinə təsiri ilə də müəyyən olunur. Cənub istiqamətində əldə edilən nəticələr Azərbaycan Ordusunun irəliləyiş imkanlarını genişləndirmiş, müharibənin sonrakı mərhələlərində əməliyyat şəraitinin dəyişməsinə təsir göstərmişdir. Bu baxımdan Cəbrayılın azad edilməsi ayrıca bir şəhərin geri qaytarılması ilə məhdudlaşmayan, daha geniş hərbi-siyasi prosesin mühüm tərkib hissəsi olmuşdur.

Lakin hadisənin tarixi mahiyyətini yalnız hərbi-strateji çərçivədə araşdırmaq kifayət deyil. Cəbrayılın azadlığı həm də dövlətçilik və milli kimlik məsələləri ilə sıx bağlıdır. Ərazi bütövlüyü dövlətin suverenliyinin əsas atributlarından biri olmaqla yanaşı, cəmiyyətin tarixi özünüdərkində mühüm yer tutur. Bu baxımdan 4 oktyabr Azərbaycanın müasir dövlətçilik tarixində suverenlik anlayışının konkret tarixi hadisə ilə təsdiqləndiyi günlərdən biri kimi səciyyələndirilə bilər.

Cəbrayılın azadlığı ilə bağlı hadisələrdə Xudafərin körpülərinin xüsusi yeri vardır. Bu tarixi abidələrin Azərbaycanın nəzarətinə qaytarılması yalnız ərazi baxımından deyil, həm də milli-mədəni irsin qorunması baxımından əhəmiyyətli idi. Tarixi abidələr xalqın keçmişini maddi formada yaşadan mənbələrdir. Onların qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi tarixi yaddaşın davamlılığını təmin edən mühüm vəzifədir.

4 oktyabr tarixinin Cəbrayıl Şəhəri Günü kimi təsis edilməsi də hadisənin ictimai və tarixi əhəmiyyətinin rəsmiləşdirilməsi baxımından mühüm addımdır. Tarixi günlərin təqvimdə xüsusi yer alması kollektiv yaddaşın qorunmasına və tarixi hadisələrin nəsillər arasında ötürülməsinə xidmət edir. Cəbrayıl Şəhəri Günü yalnız keçmişdə baş vermiş hadisənin xatırlanması deyil, həm də həmin tarixin doğurduğu məsuliyyətin dərk edilməsidir.

Bu günün qeyd olunması şəhidlərin xatirəsinə ehtiramın ifadəsi, müharibə iştirakçılarının fədakarlığının qiymətləndirilməsi və gənc nəslin tarixi yaddaşının formalaşdırılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Tarixi yaddaşın qorunması yalnız keçmişin hadisələrini xatırlamaqla məhdudlaşmır. O, cəmiyyətin gələcək inkişaf istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsində də mühüm mənəvi və intellektual əsas rolunu oynayır.

Cəbrayılın azad edilməsindən sonrakı dövr isə şəhərin inkişaf tarixində yeni mərhələ açmışdır. İşğal nəticəsində dağıdılmış infrastrukturun bərpası, müasir yaşayış məkanlarının yaradılması, sosial obyektlərin inşası və iqtisadi fəaliyyət imkanlarının genişləndirilməsi bu mərhələnin əsas istiqamətlərini təşkil edir.

Şəhərin bərpasına yalnız tikinti və abadlıq prosesi kimi yanaşmaq onun mahiyyətini tam əks etdirməz. Şəhər yalnız binalar, yollar və inzibati obyektlərdən ibarət deyil. Onun əsas məzmununu insanlar, sosial münasibətlər, təhsil, əmək, mədəniyyət və gündəlik həyat təşkil edir. Buna görə də Cəbrayılın dirçəlişinin əsas göstəricisi fiziki infrastrukturla yanaşı, davamlı sosial həyatın formalaşmasıdır.

Bu prosesin mühüm tərəflərindən biri də Cəbrayılın tarixi simasının qorunması ilə müasir şəhərsalma prinsiplərinin uzlaşdırılmasıdır. Yeni yaşayış mühitinin yaradılması zamanı tarixi-mədəni irsin, yerli xüsusiyyətlərin və təbii-coğrafi şəraitin nəzərə alınması şəhərin gələcək inkişafının davamlılığı baxımından əhəmiyyətlidir.

Cəbrayıl nümunəsi müasir Azərbaycan tarixinin bir sıra mühüm problemlərinin elmi tədqiqi üçün də geniş imkanlar yaradır. İşğal dövrünün sosial nəticələri, məcburi köçkünlərin tarixi təcrübəsi, 2020-ci il hərbi əməliyyatlarının strateji əhəmiyyəti, tarixi-mədəni irsin qorunması və azad edilmiş ərazilərdə yeni sosial-iqtisadi münasibətlərin formalaşması kompleks şəkildə araşdırılmalı məsələlərdir.

Bu hadisələrin elmi təhlili göstərir ki, tarix yalnız baş vermiş hadisələrin ardıcıllığından ibarət deyil. Tarixin əsas mahiyyəti hadisələr arasındakı səbəb-nəticə əlaqələrinin müəyyənləşdirilməsində, onların cəmiyyətin inkişafına təsirinin izahında və gələcək nəsillər üçün yaratdığı təcrübənin dərk edilməsində üzə çıxır.

Cəbrayılın tarixi təcrübəsi də bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. 1993-cü ildə baş vermiş işğal, uzun illər davam edən məcburi köçkünlük, 2020-ci ildə şəhərin azad edilməsi və sonrakı bərpa prosesi vahid tarixi inkişaf xəttinin müxtəlif mərhələləridir. Bu mərhələlərin hər biri Azərbaycan cəmiyyətinin sosial, siyasi və mənəvi həyatında mühüm iz buraxmışdır.

Nəticə etibarilə, 4 oktyabr – Cəbrayıl Şəhəri Günü Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşında yalnız bir hərbi hadisənin ildönümü kimi deyil, milli iradənin, dövlət suverenliyinin və doğma torpağa bağlılığın ifadəsi kimi yaşayır. Cəbrayılın azadlığı keçmişin ağrılı təcrübəsi ilə gələcəyin quruculuq perspektivlərini birləşdirən mühüm tarixi hadisədir.

Bu günün əsas mənəvi məzmunu ondan ibarətdir ki, tarixi yaddaş qorunduqca milli mənsubiyyət hissi və nəsillərarası bağlılıq da davam edir. Cəbrayılın taleyi Azərbaycan tarixində yurd anlayışının yalnız coğrafi məkan deyil, həm də milli kimliyin, ailə yaddaşının və dövlətçilik düşüncəsinin ayrılmaz tərkib hissəsi olduğunu nümayiş etdirir.

Cəbrayılın azadlığı tarixi ədalətin bərpası istiqamətində mühüm mərhələ, onun dirçəlişi isə milli yaddaşın gələcək nəsillərin həyatında davam etdirilməsinin ifadəsidir.

Təranə Əlivərdiyeva

YAP Yasamal rayon təşkilatının gənc fəalı