Azərbaycan–Mərkəzi Asiya münasibətləri - ŞƏRH

Müasir dövrdə dövlətlərarası münasibətlərin inkişafı siyasi dialoqun davamlılığından, iqtisadi maraqların uzlaşdırılmasından və qarşılıqlı faydalı əməkdaşlıq mexanizmlərinin formalaşdırılmasından bilavasitə asılıdır. Beynəlxalq münasibətlər sistemində baş verən dəyişikliklər regional tərəfdaşlığın gücləndirilməsini, iqtisadi əlaqələrin şaxələndirilməsini və nəqliyyat-kommunikasiya imkanlarından səmərəli istifadəni daha da aktuallaşdırır. Bu baxımdan Azərbaycan Respublikası ilə Mərkəzi Asiya ölkələri arasında əlaqələrin genişləndirilməsi ölkəmizin xarici siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri olmaqla yanaşı, regionun iqtisadi və siyasi potensialının birləşdirilməsi baxımından da əhəmiyyətlidir.
2026-cı il oktyabrın 8-də Türkmənistanın Türkmənbaşı şəhərində keçirilən Azərbaycan və Mərkəzi Asiya ölkələrinin dövlət başçılarının Məşvərət Görüşünün 8-ci iclası qarşılıqlı əməkdaşlığın aktual məsələlərinin müzakirəsi üçün mühüm platforma oldu. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin tədbirdəki çıxışı ölkəmizin regional proseslərdə fəal iştirakını, tərəfdaş dövlətlərlə əlaqələrin inkişafına verdiyi önəmi və birgə fəaliyyətin genişləndirilməsinə yönəlmiş mövqeyini əks etdirdi. İclas çərçivəsində diqqətə çatdırılan məsələlər siyasi, iqtisadi, nəqliyyat, energetika və humanitar sahələrdə əməkdaşlığın daha da dərinləşdirilməsi üçün geniş imkanların mövcudluğunu göstərir.
Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ölkələri ilə münasibətləri qarşılıqlı hörmət, bərabərhüquqlu tərəfdaşlıq və ortaq maraqlar prinsiplərinə əsaslanır. Tarixi-mədəni yaxınlıq, coğrafi mövqe və iqtisadi potensial dövlətlər arasında əlaqələrin möhkəmlənməsi üçün əlverişli zəmin yaradır. Bu münasibətlərin institusional səviyyədə inkişaf etdirilməsi isə ayrı-ayrı təşəbbüslərin əlaqələndirilməsinə, regional məsələlər üzrə müntəzəm məsləhətləşmələrin aparılmasına və uzunmüddətli əməkdaşlıq istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsinə şərait yaradır.
Azərbaycanın Məşvərət Görüşü formatında tamhüquqlu iştirakının təmin olunması regional əməkdaşlığın coğrafi və siyasi əhatəsinin genişlənməsi baxımından mühüm hadisədir. Bu addım ölkəmizin Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə əlaqələrinin yeni məzmun qazanmasına və ümumi inkişaf prioritetlərinin uzlaşdırılmasına imkan verir. Azərbaycan özünün iqtisadi, nəqliyyat və enerji imkanları ilə region ölkələri arasında əlaqələrin möhkəmləndirilməsinə, Xəzər hövzəsində əməkdaşlığın genişləndirilməsinə və beynəlxalq bazarlara çıxış imkanlarının artırılmasına töhfə verir.
İqtisadi əməkdaşlıq Azərbaycan–Mərkəzi Asiya münasibətlərinin əsas istiqamətlərindən birini təşkil edir. Ticarət dövriyyəsinin artırılması, qarşılıqlı investisiyaların təşviqi, sahibkarlıq əlaqələrinin inkişafı və birgə istehsal layihələrinin həyata keçirilməsi tərəfdaşlığın praktiki nəticələrinin genişləndirilməsinə xidmət edir. Bu sahədə mövcud imkanlardan səmərəli istifadə edilməsi ölkələrin iqtisadiyyatlarının şaxələndirilməsinə, yeni işgüzar əlaqələrin qurulmasına və qarşılıqlı iqtisadi asılılığın daha dayanıqlı əsaslar üzərində formalaşmasına şərait yaradır.
Birgə investisiya mexanizmlərinin inkişafı da iqtisadi tərəfdaşlığın gücləndirilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İnvestisiya layihələrinin əlaqələndirilməsi, özəl sektorun təşviqi və uzunmüddətli iqtisadi təşəbbüslərə dəstək göstərilməsi regionda biznes mühitinin inkişafına müsbət təsir edə bilər. Sənaye, kənd təsərrüfatı, logistika, rəqəmsal texnologiyalar və digər sahələrdə əməkdaşlığın genişləndirilməsi tərəfdaş dövlətlərin istehsal və xidmət potensialından qarşılıqlı fayda əldə etməyə imkan yaradır.
Azərbaycanın regional siyasətində nəqliyyat və logistika sahəsi xüsusi strateji mövqeyə malikdir. Ölkəmizin Şərqlə Qərb arasında yerləşməsi, nəqliyyat infrastrukturunun inkişafı və beynəlxalq daşımaların təşkilində əldə edilmiş təcrübə Azərbaycanın tranzit imkanlarını artırır. Bu imkanların Mərkəzi Asiya ölkələrinin nəqliyyat potensialı ilə uzlaşdırılması Orta Dəhlizin səmərəliliyinin yüksəldilməsi və regional ticarət əlaqələrinin genişləndirilməsi üçün əlverişli şərait yaradır.
Xəzər dənizi üzərindən həyata keçirilən daşımaların inkişafı, liman və dəmir yolu infrastrukturunun təkmilləşdirilməsi, logistika proseslərinin rəqəmsallaşdırılması və gömrük prosedurlarının sadələşdirilməsi bu istiqamətdə əsas vəzifələr sırasındadır. Nəqliyyat əlaqələrinin daha çevik və səmərəli təşkili yükdaşımaların etibarlılığını artırmaqla yanaşı, region ölkələrinin beynəlxalq ticarət marşrutlarındakı rolunu da gücləndirir. Bu əməkdaşlıq, eyni zamanda, yeni bazarlara çıxışın asanlaşdırılması və iqtisadi əlaqələrin coğrafiyasının genişləndirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
Energetika sahəsində qarşılıqlı fəaliyyət Azərbaycan ilə Mərkəzi Asiya dövlətləri arasında strateji tərəfdaşlığın digər mühüm istiqamətidir. Neft və qaz resurslarının nəqli, enerji infrastrukturlarından səmərəli istifadə və enerji təchizatı marşrutlarının şaxələndirilməsi regional enerji təhlükəsizliyinin möhkəmləndirilməsinə xidmət edir. Xəzər hövzəsində mövcud imkanların əlaqələndirilməsi iştirakçı dövlətlərin enerji sahəsində əməkdaşlığını genişləndirməklə yanaşı, beynəlxalq enerji bazarlarında onların mövqelərinin güclənməsinə də şərait yaradır.
Bununla yanaşı, bərpaolunan enerji mənbələrinin inkişafı və yaşıl enerji layihələrinin həyata keçirilməsi yeni əməkdaşlıq perspektivləri açır. Günəş və külək enerjisi potensialından istifadə, enerji sistemlərinin müasirləşdirilməsi və elektrik enerjisinin ötürülməsi üzrə birgə təşəbbüslər dayanıqlı inkişaf məqsədlərinə nail olunmasına töhfə verə bilər. Bu sahədə koordinasiyanın gücləndirilməsi həm ekoloji çağırışlara cavab verilməsi, həm də müasir enerji texnologiyalarının tətbiqi baxımından əhəmiyyətlidir.
Rəqəmsal bağlantıların inkişafı da regional tərəfdaşlığın müasir tələblərə uyğunlaşdırılmasının vacib şərtlərindəndir. Xəzər dənizi üzərindən fiber-optik rabitə xətlərinin inkişafı, informasiya mübadiləsinin sürətləndirilməsi və rəqəmsal infrastrukturun genişləndirilməsi Azərbaycanla Mərkəzi Asiya ölkələri arasında texnoloji əlaqələri gücləndirir. Rəqəmsal iqtisadiyyat, innovasiya və informasiya-kommunikasiya texnologiyaları sahələrində əməkdaşlıq dövlət xidmətlərinin təkmilləşdirilməsi, biznes mühitinin inkişafı və yeni iqtisadi imkanların yaradılması üçün əlavə zəmin formalaşdırır.
Azərbaycan–Mərkəzi Asiya münasibətlərinin mühüm tərkib hissələrindən biri də humanitar əməkdaşlıqdır. Təhsil, mədəniyyət və sosial sahələrdə həyata keçirilən təşəbbüslər xalqlar arasında qarşılıqlı anlaşmanın möhkəmləndirilməsinə və ortaq tarixi-mədəni dəyərlərin qorunmasına xidmət edir. Mərkəzi Asiya ölkələrinin Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərində həyata keçirilən sosial və təhsil layihələrinə verdiyi dəstək dövlətlər arasında dostluq münasibətlərinin konkret nümunəsidir. Bu cür təşəbbüslər humanitar əlaqələrin genişlənməsi ilə yanaşı, bölgədə bərpa və quruculuq proseslərinə də töhfə verir.
Regional əməkdaşlığın davamlılığı siyasi dialoqun ardıcıl aparılmasını və ortaq məsələlər üzrə fəaliyyətin əlaqələndirilməsini tələb edir. Məşvərət Görüşü formatı dövlət başçılarına regional gündəlikdə duran məsələləri müzakirə etmək, mövqeləri yaxınlaşdırmaq və yeni təşəbbüsləri qiymətləndirmək imkanı verir. Bu platformanın inkişafı qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsinə, əməkdaşlığın praktiki məzmununun artırılmasına və regional sabitliyin qorunmasına xidmət edir.
Prezident İlham Əliyevin çıxışında ifadə olunan yanaşmalar Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə əlaqələrin inkişafına uzunmüddətli və kompleks baxışını əks etdirir. Ölkəmizin 2027-ci ildə Məşvərət Görüşü formatına sədrlik etməsi isə qarşılıqlı əməkdaşlığın prioritetlərinin müəyyənləşdirilməsi və birgə təşəbbüslərin davam etdirilməsi baxımından əhəmiyyətli mərhələ olacaqdır.
Azərbaycan Respublikası ilə Mərkəzi Asiya ölkələri arasında münasibətlərin inkişafı regional əməkdaşlığın möhkəmləndirilməsi, iqtisadi əlaqələrin dərinləşdirilməsi və ümumi strateji maraqların reallaşdırılması üçün mühüm imkanlar yaradır. Siyasi dialoqun davamlılığı, nəqliyyat və enerji sahələrində birgə fəaliyyət, investisiya əməkdaşlığının genişləndirilməsi və humanitar əlaqələrin inkişafı bu tərəfdaşlığın əsas istiqamətlərini təşkil edir. Mövcud potensialın məqsədyönlü şəkildə reallaşdırılması Azərbaycanla Mərkəzi Asiya dövlətləri arasında münasibətlərin daha yüksək səviyyəyə çatmasına və regionda uzunmüddətli, qarşılıqlı faydalı əməkdaşlığın möhkəmlənməsinə xidmət edəcəkdir.

Ramella Məmmədova
Füzuli,Təhsil Şöbəsi ərazi partiya təşkilatının sədri