Cəmiyyətin mənəvi dəyərlərinin qorunması və sağlam ictimai düşüncənin formalaşdırılması - ŞƏRH

Müasir dövrdə cəmiyyətin mənəvi dəyərlərinin qorunması, milli-mədəni irsin gələcək nəsillərə ötürülməsi və sağlam ictimai düşüncənin formalaşdırılması mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Qloballaşmanın sürətləndiyi, informasiya texnologiyalarının gündəlik həyatımıza dərindən nüfuz etdiyi bir şəraitdə insanların dünyagörüşünə, davranışlarına və sosial münasibətlərinə təsir göstərən müxtəlif amillər mövcuddur. Bu amillər arasında həm müsbət inkişaf meyilləri, həm də cəmiyyətdə yanlış təsəvvürlərin, dözümsüzlüyün və sosial qarşıdurmaların yaranmasına səbəb ola bilən hallar vardır. Belə bir şəraitdə əsas məqsəd cəmiyyətdə maarifləndirmə işini gücləndirmək, milli-mənəvi dəyərlərə hörməti artırmaq və insanların müxtəlif məsələlərə daha düzgün, obyektiv və düşünülmüş yanaşmasını təmin etməkdir.
Azərbaycan xalqı tarix boyu zəngin mədəniyyəti, adət-ənənələri, ailə dəyərləri və tolerantlıq ənənələri ilə seçilmişdir. Xalqımızın mənəvi irsi nəsillərdən-nəsillərə ötürülərək bu günümüzə qədər gəlib çatmış, milli kimliyimizin qorunmasında mühüm rol oynamışdır. Dilimiz, ədəbiyyatımız, musiqimiz, xalq yaradıcılığımız, ailəyə və böyüklərə hörmət ənənələrimiz cəmiyyətimizin mənəvi əsaslarını təşkil edir. Bu dəyərlərin qorunması yalnız keçmişə bağlılıq deyil, eyni zamanda gələcək inkişafımızın sağlam təməllər üzərində qurulması deməkdir. Ona görə də milli-mənəvi dəyərlərin təbliği müasir dövrdə də dövlətin və cəmiyyətin qarşısında duran mühüm vəzifələrdən biri hesab olunur.
İctimai həyatın müxtəlif sahələrində meydana çıxan neqativ hallara qarşı mübarizə aparılarkən ilk növbədə maarifləndirmə, düzgün məlumatlandırma və sağlam ictimai müzakirə prinsipləri əsas götürülməlidir. Cəmiyyətdə zərərli davranışların, ayrı-seçkiliyin, zorakılığın, dini və milli dözümsüzlüyün, eləcə də insan hüquqlarına zidd yanaşmaların qarşısının alınması hər bir vətəndaşın rifahı və təhlükəsizliyi baxımından əhəmiyyətlidir. Lakin bu istiqamətdə görülən tədbirlər insanların hüquq və azadlıqlarına hörmət əsasında həyata keçirilməli, fərqli düşüncələrə qarşı düşmənçilik yaratmamalıdır. Əks-təbliğat və maarifləndirmə tədbirlərinin əsas məqsədi insanları hər hansı qrupa qarşı yönəltmək deyil, cəmiyyətə zərər verən konkret davranış və yanlış təsəvvürlər barədə obyektiv məlumat vermək olmalıdır.
Baş örtüsü, o cümlədən hicab məsələsi də bu kontekstdə həssas yanaşma tələb edən mövzulardan biridir. Hicab bəzi insanlar üçün dini inancın, mənəvi seçimlərin və şəxsi kimliyin ifadəsi hesab olunur. Digər insanlar isə geyim məsələsinə fərqli mədəni, şəxsi və dünyəvi baxışlarla yanaşa bilərlər. Demokratik və hüquqi cəmiyyətdə bu fərqlərin mövcudluğu təbii qəbul edilməli, insanların geyim seçiminə görə təhqirə, ayrı-seçkiliyə və təzyiqə məruz qalmasına yol verilməməlidir. Cəmiyyətin inkişafı fərqli baxışların qarşıdurması ilə deyil, qarşılıqlı hörmət, hüquqi bərabərlik və dialoq vasitəsilə təmin olunur.
Baş örtüsü ilə bağlı ictimai müzakirələr zamanı əsas diqqət insanların hüquqlarının qorunmasına, təhsilə, məlumatlı seçim imkanlarına və qarşılıqlı anlaşmanın gücləndirilməsinə yönəldilməlidir. Hər bir insanın dini etiqad azadlığı, vicdan azadlığı və şəxsi həyatına hörmət hüququ mövcuddur. Eyni zamanda, heç kəs dini inanclarına görə başqalarına təzyiq göstərməməli, insanları müəyyən geyim formasına məcbur etməməli və onların şəxsi seçimlərinə müdaxilə etməməlidir. Bu baxımdan maarifləndirmə işi həm məcburiyyətin, həm də dini və ya dünyəvi seçimlərə qarşı dözümsüz münasibətin qarşısının alınmasını əhatə etməlidir.
Neqativ hallara qarşı əks-təbliğat xəttinin müəyyənləşdirilməsi zamanı məsələlərin mahiyyətini düzgün qiymətləndirmək xüsusilə vacibdir. Hər hansı problemin mövcudluğu barədə danışarkən konkret faktlara əsaslanmaq, şayiələrdən və əsassız iddialardan uzaq durmaq lazımdır. Əks halda, cəmiyyətdə yanlış təsəvvürlər yarana, ayrı-ayrı sosial qruplar arasında etimadsızlıq arta və ictimai münasibətlərə mənfi təsir göstərə bilər. Buna görə də maarifləndirici fəaliyyətin məzmunu elmi yanaşmaya, hüquqi prinsiplərə və obyektiv məlumatlara əsaslanmalıdır. Məsələlər şişirdilmədən, insanların dini və milli mənsubiyyəti hədəfə alınmadan, konkret davranışların doğurduğu nəticələr izah edilməklə təqdim olunmalıdır.
Bu istiqamətdə təhsil müəssisələrinin rolu da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Məktəblərdə və digər təhsil ocaqlarında şagirdlərə və gənclərə hüquq və vəzifələri, insan ləyaqəti, qarşılıqlı hörmət, media savadlılığı və məsuliyyətli davranış barədə biliklərin verilməsi sağlam ictimai düşüncənin formalaşmasına kömək edir. Gənclər müxtəlif informasiya mənbələrindən istifadə etdikləri üçün onların əldə etdikləri məlumatları təhlil etmək, həqiqəti yanlış məlumatdan ayırmaq və tənqidi düşünmək bacarıqları inkişaf etdirilməlidir. Bu bacarıqlar insanları manipulyasiyadan, qərəzli çağırışlardan və nifrət məzmunlu təbliğatdan qorumağa yardım edir.
Ailə də milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasında və uşaqların dünyagörüşünün formalaşmasında mühüm yer tutur. Ailədə qarşılıqlı hörmətin, anlayışın, məsuliyyətin və sağlam ünsiyyətin mövcudluğu uşaqların gələcək davranışlarına birbaşa təsir göstərir. Valideynlər övladlarına fərqli insanlara hörmətlə yanaşmağı, öz fikirlərini sərbəst ifadə etməyi və başqalarının hüquqlarını tanımağı öyrətməlidirlər. Eyni zamanda, dini və mədəni məsələlər müzakirə olunarkən uşaqların suallarına təzyiqsiz, aydın və yaşlarına uyğun cavabların verilməsi onların müstəqil düşüncə qabiliyyətini gücləndirir.
Kütləvi informasiya vasitələri və sosial şəbəkələr də ictimai fikrin formalaşmasına böyük təsir göstərir. İnternet üzərindən yayılan məlumatlar qısa müddətdə geniş auditoriyaya çatdığı üçün burada təqdim olunan məzmunun keyfiyyəti və etibarlılığı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bəzən müəyyən mövzular qərəzli şəkildə təqdim olunur, ayrı-ayrı insanların fikirləri bütöv bir cəmiyyətə aid edilir və bunun nəticəsində yanlış qənaətlər yaranır. Belə halların qarşısını almaq üçün jurnalistlər, ictimai fəallar və informasiya resursları məsuliyyətli davranmalı, məlumatları yoxlamalı və həssas mövzuların təqdimatında etik normalara riayət etməlidirlər.
Sosial şəbəkələrdə baş örtüsü və dini inanclarla bağlı yayılan materiallar da bu baxımdan diqqətlə qiymətləndirilməlidir. Hər hansı bir insanın şəxsi seçimini bütöv bir dini və ya sosial qrup haqqında ümumiləşdirilmiş hökmə çevirmək düzgün deyil. Eyni zamanda, dini inanclardan istifadə edərək insanları ayrı-seçkiliyə, zorakılığa və ya qanunazidd fəaliyyətə təşviq edən çağırışlar varsa, belə məzmunlar konkret faktlar əsasında qiymətləndirilməli və qanunvericiliyə uyğun tədbirlər görülməlidir. Burada əsas meyar insanların inancı və geyimi deyil, onların real davranışları, başqalarının hüquqlarına münasibəti və qanunlara əməl etməsidir.
Azərbaycanın dünyəvi dövlət quruluşu ilə milli-mənəvi dəyərləri bir-birinə zidd anlayışlar kimi təqdim edilməməlidir. Dünyəvilik dövlətin bütün vətəndaşlara bərabər münasibət göstərməsini, dini etiqad azadlığının qorunmasını və dövlət idarəçiliyinin hüquqi əsaslarla həyata keçirilməsini nəzərdə tutur. Dini inanclar isə bir çox insanlar üçün şəxsi həyatın və mənəvi dünyasının mühüm hissəsidir. Bu iki istiqamət arasında sağlam münasibətlərin qurulması cəmiyyətdə sabitliyin, qarşılıqlı etimadın və sosial həmrəyliyin möhkəmlənməsinə xidmət edir.
İctimai maarifləndirmə tədbirləri həyata keçirilərkən qanunvericiliyin tələbləri, insan hüquqları və bərabərlik prinsipləri əsas götürülməlidir. Hər hansı əks-təbliğat kampaniyasının uğuru yalnız onun nə qədər geniş yayıldığı ilə deyil, cəmiyyətə hansı müsbət təsiri göstərdiyi ilə ölçülür. Əgər görülən tədbirlər insanlarda qorxu, qarşılıqlı ittiham və düşmənçilik yaradırsa, bu, sağlam ictimai mühitin formalaşmasına kömək etmir. Əksinə, düzgün təşkil edilmiş maarifləndirmə insanlara problemləri anlamaq, hüquqlarını tanımaq və məsuliyyətli qərarlar vermək imkanı yaradır.
Zərurət yarandıqda neqativ hallara qarşı əlavə maarifləndirici tədbirlərin həyata keçirilməsi də məqsədəuyğun ola bilər. Bunun üçün əvvəlcə problemin mahiyyəti araşdırılmalı, risklər müəyyənləşdirilməli və uyğun fəaliyyət istiqamətləri seçilməlidir. Maarifləndirici materiallar hazırlanarkən onların dili aydın, məzmunu obyektiv və təqdimatı anlaşıqlı olmalıdır. İctimaiyyətlə açıq dialoqun qurulması, mütəxəssislərin fikirlərinin öyrənilməsi və vətəndaşların suallarına əsaslandırılmış cavabların verilməsi bu tədbirlərin səmərəliliyini artıra bilər. Həmçinin görülən işlərin nəticələri qiymətləndirilməli, zərurət olduqda yanaşmalar təkmilləşdirilməlidir.
Cəmiyyətdə mənəvi dəyərlərin qorunması yalnız dövlət qurumlarının və ya ayrı-ayrı təşkilatların vəzifəsi deyil. Bu prosesdə ailələrin, müəllimlərin, ziyalıların, jurnalistlərin, gənclərin və bütövlükdə hər bir vətəndaşın üzərinə məsuliyyət düşür. İnsanların bir-birinə hörmətlə yanaşması, ictimai məsələlərə məsuliyyətlə münasibət göstərməsi və problemlərin həllində dialoqa üstünlük verməsi sağlam cəmiyyətin əsas xüsusiyyətlərindəndir. Fərqli düşüncələrin mövcudluğu cəmiyyətin zəifliyi deyil; bu fərqlərin hüquq və qarşılıqlı hörmət çərçivəsində idarə olunması ictimai inkişafın göstəricisidir.
Nəticə etibarilə, baş örtüsü və hicab da daxil olmaqla, cəmiyyətdə müzakirə doğuran həssas məsələlərə münasibətdə əsas məqsəd insanları qarşı-qarşıya qoymaq deyil, sağlam düşüncəni, hüquqi maarifləndirməni və qarşılıqlı anlaşmanı gücləndirmək olmalıdır. Neqativ hallara qarşı mübarizə konkret zərərli davranışların qarşısının alınmasına, yanlış məlumatların təkzib edilməsinə və insanların hüquqlarının qorunmasına yönəlməlidir. Heç bir insan dini inancına, geyiminə və şəxsi seçiminə görə ayrı-seçkiliyə məruz qalmamalıdır.

Bağırova Cəmilə
YAP Ordubad rayon təşkilatının məsləhətçisi