Azərbaycan – Mərkəzi Asiya: regİonal tərəfdaşlığın yeni imkanları - ŞƏRH

Müasir dünyada dövlətlərarası əməkdaşlığın əhəmiyyəti yalnız siyasi mü­na­si­bət­lər­lə de­yil, iqtisadi əlaqələrin dərinliyi, nəqliyyat imkanlarının genişliyi, enerji təh­lü­kə­siz­li­yi və birgə layihələrin real nəticələri ilə ölçülür. Bu baxımdan Azərbaycan ilə Mərkəzi Asi­ya ölkələri arasında əlaqələrin genişlənməsi Avrasiya məkanında yeni iqtisadi im­kan­la­rın yaranması üçün mühüm zəmin formalaşdırır.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin 2026-cı il oktyabrın 8-də Türk­mənistanın Türkmənbaşı şəhərində keçirilən Azərbaycan və Mərkəzi Asiya Döv­lət Rəhbərlərinin 8-ci Məşvərət görüşündəki çıxışı bu əməkdaşlığın əsas isti­qa­mət­lə­rini aydın şəkildə ortaya qoydu. Dövlət başçısı siyasi dialoqun möhkəmləndirilməsi ilə yanaşı, ticarət və investisiyaların artırılması, nəqliyyat marşrutlarının inkişafı, enerji resurslarının tranziti və yaşıl enerji sahəsində birgə fəaliyyət məsələlərinə diqqət yetirdi.

Azərbaycanın 2025-ci ilin noyabrında Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət for­matına tamhüquqlu üzv qəbul edilməsi regional əməkdaşlığın inkişafında əlamətdar ha­disədir. Prezident İlham Əliyev çıxışında bu qərarı dəstəkləyən dövlət başçılarına tə­şək­kürünü bildirdi və Türkmənistanın bu prosesdəki rolunu xüsusi qeyd etdi. Azər­bay­ca­nın formata qoşulması Xəzərin iki sahilində yerləşən ölkələr arasında siyasi məs­lə­hət­ləş­mələrin və ortaq iqtisadi təşəbbüslərin daha sistemli şəkildə inkişafı üçün imkanlar yaradır.

Prezidentin çıxışında diqqət çəkən məqamlardan biri iqtisadi əlaqələrin keyfiyyətcə yeni səviyyəyə qaldırılması çağırışı idi. Cənab Prezident bildirdi ki, 2025-ci ildə Azər­bay­canın Mərkəzi Asiya ölkələri ilə ticarət dövriyyəsi 50 faizdən çox artıb, ölkəmizdə hə­min dövlətlərin kapitalı ilə 400-dən çox şirkət fəaliyyət göstərir. Azər­bay­can Qa­zaxıstan, Özbəkistan və Qırğızıstanla birgə investisiya fondları da yaradıb.

Bu göstəricilər əməkdaşlığın genişlənməsi üçün mövcud potensialı göstərsə də, növ­­bə­ti mərhələdə əsas məqsəd təkcə ticarət həcmini artırmaq olmamalıdır. Birgə in­ves­ti­si­yaların istehsal müəssisələrinin yaradılmasına və xarici bazarlara birgə çıxışa yö­nəl­dil­məsi daha dayanıqlı iqtisadi əlaqələr formalaşdıra bilər.

Nəqliyyat və logistika əməkdaşlığı Azərbaycanla Mərkəzi Asiyanı birləşdirən əsas isti­qamətlərdəndir. Azərbaycan limanlara, hava limanlarına, dəmir və avtomobil yol­la­rı­na investisiyalar yatıraraq regional yükdaşımaların inkişafı üçün infrastruktur im­kan­la­rını genişləndirib. Cənab Prezident çıxışı zamanı Orta Dəhliz üzrə tranzit yük­da­şı­ma­la­rı 2025-ci ildə 10 faizdən çox, 2026-cı ilin ilk səkkiz ayında isə təxminən 20 faiz art­dığı barədə məlumat verdi.

Bu marşrutun əhəmiyyəti Asiya ilə Avropa arasında əlavə nəqliyyat bağlantısı ya­rat­­ma­­sındadır. Çıxışda qeyd olunan “Rəqəmsal İpək Yolu” təşəbbüsü, o cümlədən Xə­zə­­rin dibi ilə fiber-optik xətlərin inkişafı, regionun rəqəmsal bağlantılarını güc­lən­dir­mək ba­­xı­mın­dan əlavə əhəmiyyət daşıyır.

Cənab Prezident enerji sahəsinin regional əməkdaşlıqda xüsusi yer tutduğunu vur­ğu­la­dı. Onun sözlərinə görə, Türkmənistan və Qazaxıstandan neft Azərbaycan ərazisi va­si­təsilə nəql olunur və bu daşımaların həcmi artır. Azərbaycanın tranzit imkanları is­teh­­sal­çı ölkələrin beynəlxalq bazarlara çıxışını genişləndirməklə yanaşı, Xəzər regi­o­nun­da iq­tisadi əlaqələrin möhkəmlənməsinə də xidmət edir.

Çıxışın digər mühüm istiqaməti bərpaolunan enerji sahəsində əməkdaşlıq idi. Azər­bay­can Qazaxıstan və Özbəkistanla yaşıl enerji dəhlizinin yaradılması istiqamətində bir­gə iş aparır. Bu cür təşəbbüslərin uğuru ötürücü infrastrukturun inkişafından, texniki stan­dartların uyğunlaşdırılmasından və iqtisadi cəhətdən əsaslandırılmış investisiya qə­rar­larından asılı olacaq. Ənənəvi enerji resurslarının nəqli ilə yaşıl enerji layihələrinin in­kişafı bir-birini tamamlayan istiqamətlər kimi regionun uzunmüddətli enerji təh­lü­kə­siz­liyinə töhfə verə bilər.

Azərbaycan–Türkmənistan münasibətlərinin dinamik inkişafı da çıxışda xüsusi vur­ğu­landı. Yüksək səviyyəli qarşılıqlı səfərlər siyasi dialoqun intensivliyini göstərir. Prezident həmçinin Türkmənistan tərəfindən Füzulidə məscidin tikintisi təşəbbüsünü xalq­lar arasında dostluq və mənəvi yaxınlığın ifadəsi kimi qeyd etdi. Bu nümunə re­gi­o­nal münasibətlərin yalnız iqtisadi maraqlarla məhdudlaşmadığını, humanitar əla­qə­lə­rin də tərəfdaşlığın mühüm hissəsi olduğunu göstərir.

Dövlət başçısı sülhün, təhlükəsizliyin, siyasi və iqtisadi sabitliyin əldə olunmuş na­il­iyyətlərin təməli olduğunu vurğuladı. Uzunmüddətli infrastruktur layihələri və iri in­ves­tisiyalar sabit mühit, qarşılıqlı etimad və dövlətlərarası koordinasiya tələb edir. Bu­na görə də siyasi dialoq iqtisadi əməkdaşlıqdan ayrı deyil; əksinə, onun davamlı in­ki­şa­fı üçün zəruri şərtlərdən biridir.

Azərbaycanın 2027-ci ildə Məşvərət görüşləri formatına sədrlik edəcək olması öl­kə­mi­zə regional gündəliyin inkişafına töhfə vermək üçün əlavə imkanlar yaradır. Bu im­kan­ların səmərəli istifadəsi birgə investisiya layihələrinin, nəqliyyat bağlantılarının, ya­şıl enerji təşəbbüslərinin və sənaye əməkdaşlığının praktik nəticələrlə möhkəm­lən­di­ril­mə­sindən asılı olacaq.

Nemət Məmmədov

“Ayna Sultanova küç 5” ərazi partiya təşkilatının sədr müavini

Azərbaycan Memarlıq və İnşaat Universitetinin müəllimi