Azərbaycan və Kamboca arasında əməkdaşlıq yeni iqtisadi imkanlar yaradır

Azərbaycan ilə Kamboca arasında münasibətlərin inkişafı Prezident cənab İlham Əliyevin xarici siyasət strategiyasında Asiya və Cənub-Şərqi Asiya ölkələri ilə əməkdaşlığın genişləndirilməsinin əhəmiyyətini bir daha nümayiş etdirir. Kamboca Krallığının Baş naziri Hun Manetin Azərbaycana rəsmi səfəri və səfər çərçivəsində dövlət başçılarının mətbuata verdikləri bəyanatlar iki ölkə arasında siyasi dialoqun dərinləşdirilməsi, iqtisadi-ticarət əlaqələrinin genişləndirilməsi və qarşılıqlı maraqlara əsaslanan yeni əməkdaşlıq istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Cənab Prezidentin bəyanatında səsləndirilən fikirlər Azərbaycan-Kamboca münasibətlərinin mövcud vəziyyətini və gələcək inkişaf perspektivlərini kompleks şəkildə əks etdirir. Bu yanaşma göstərir ki, Azərbaycan xarici siyasətində ənənəvi tərəfdaşlıq əlaqələrinin möhkəmləndirilməsi ilə yanaşı, coğrafi baxımdan uzaq, lakin siyasi və iqtisadi əməkdaşlıq üçün geniş imkanlara malik dövlətlərlə münasibətlərin inkişafına da xüsusi önəm verir. Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində dövlətlərarası əlaqələrin dayanıqlılığı yalnız siyasi təmaslarla deyil, həm də iqtisadi qarşılıqlı asılılığın, investisiya əməkdaşlığının, texnoloji tərəfdaşlığın və humanitar mübadilənin genişlənməsi ilə müəyyən olunur. Bu baxımdan Azərbaycan və Kamboca arasında münasibətlərin yeni mərhələyə yüksəldilməsi hər iki ölkənin milli maraqlarına, iqtisadi inkişaf hədəflərinə və beynəlxalq əməkdaşlıq prioritetlərinə uyğundur. Azərbaycan ilə Kamboca arasında siyasi münasibətlərin mühüm istiqamətlərindən biri beynəlxalq təşkilatlar çərçivəsində qarşılıqlı dəstək və əməkdaşlıqdır. Birləşmiş Millətlər Təşkilatı, Qoşulmama Hərəkatı və Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirə çərçivəsində formalaşmış təmaslar iki ölkənin çoxtərəfli diplomatiyaya verdiyi əhəmiyyəti nümayiş etdirir. Prezident cənab İlham Əliyevin qeyd etdiyi kimi, beynəlxalq platformalarda qarşılıqlı dəstək münasibətlərin möhkəmlənməsinə xidmət edən əsas amillərdəndir. Azərbaycanın xarici siyasəti beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərinə, dövlətlərin suverenliyinə, ərazi bütövlüyünə və müstəqilliyinə hörmət əsasında qurulub. Bu prinsiplərin beynəlxalq münasibətlər sistemində ardıcıl müdafiəsi ölkəmizin diplomatik fəaliyyətinin əsas istiqamətlərindən biridir. Kamboca ilə siyasi dialoqun inkişafı da dövlətlərarası münasibətlərdə qarşılıqlı hörmətin, etimadın və beynəlxalq hüquqa sadiqliyin möhkəmləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.

İkitərəfli münasibətlərin gələcək inkişafında iqtisadi əməkdaşlığın xüsusi yeri var. Cənab Prezidentin bəyanatında ticarət dövriyyəsinin hazırkı səviyyəsinin aşağı olduğu vurğulansa da, bu vəziyyət iki ölkə arasında iqtisadi potensialın məhdudluğu kimi deyil, reallaşdırılmamış imkanların mövcudluğu kimi qiymətləndirilməlidir. Məhz buna görə də tərəflərin ticarət və investisiya əməkdaşlığının praktiki məsələləri ilə məşğul olacaq birgə işçi qrupu yaratması mühüm addımdır. Belə bir mexanizm iqtisadi əlaqələrin inkişafına mane olan amillərin müəyyənləşdirilməsinə, biznes dairələri arasında birbaşa təmasların qurulmasına və konkret layihələrin hazırlanmasına şərait yarada bilər. İqtisadi əməkdaşlığın səmərəliliyi isə siyasi razılaşmaların real nəticələrə çevrilməsindən, sahibkarların qarşılıqlı bazarlar barədə məlumatlılığının artırılmasından və biznes üçün əlverişli əlaqə kanallarının yaradılmasından asılıdır. Cənab Prezidentin məsafə və məlumat çatışmazlığı ilə bağlı fikirləri də müasir iqtisadi diplomatiyanın mühüm xüsusiyyətlərini üzə çıxarır. Qloballaşma və rəqəmsallaşma şəraitində coğrafi uzaqlıq əvvəlki dövrlərlə müqayisədə iqtisadi əməkdaşlıq üçün daha az məhdudlaşdırıcı amilə çevrilib. Bununla belə, şirkətlərin qarşılıqlı bazarların xüsusiyyətləri, istehlakçı tələbatı, investisiya imkanları, logistika marşrutları və hüquqi prosedurlar barədə məlumatlandırılması zəruridir. Azərbaycan və Kambocanın şirkətlərinin iştirakı ilə keçirilən biznes forumu bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Forumun əsas potensialı yalnız mövcud imkanların təqdim edilməsində deyil, həm də sahibkarlar arasında birbaşa əlaqələrin yaradılmasında, konkret kommersiya təşəbbüslərinin müəyyənləşdirilməsində və uzunmüddətli tərəfdaşlıqların formalaşdırılmasındadır. Siyasi iradənin biznes mühitində real əməkdaşlığa çevrilməsi ikitərəfli münasibətlərin iqtisadi məzmununu gücləndirə bilər. Sənaye sahəsində birgə istehsal müəssisələrinin yaradılması da perspektivli istiqamətlərdən biridir. Belə əməkdaşlıq tərəflərə istehsal təcrübəsini, texnologiyaları və bazar imkanlarını birləşdirmək, məhsulların rəqabət qabiliyyətini artırmaq və yeni təchizat zəncirləri formalaşdırmaq imkanı verə bilər. Bunun üçün prioritet sahələrin müəyyənləşdirilməsi, investisiya layihələrinin iqtisadi əsaslandırılması və özəl sektorun təşəbbüslərinin dəstəklənməsi vacibdir. Azərbaycanın sənaye potensialı, nəqliyyat-logistika imkanları və regionlararası iqtisadi əlaqələrdə artan rolu Kamboca ilə əməkdaşlıq üçün əlavə imkanlar yaradır. Kambocanın Cənub-Şərqi Asiyada yerləşməsi və regional iqtisadi əlaqələri isə Azərbaycan şirkətlərinin bu regionun bazarlarına çıxış perspektivlərinin araşdırılması baxımından əhəmiyyət daşıyır. Bu potensialın reallaşdırılması üçün qarşılıqlı ticarətin strukturunun genişləndirilməsi, ixrac-idxal imkanlarının öyrənilməsi və biznes nümayəndələri arasında davamlı dialoqun qurulması zəruridir.
İkitərəfli münasibətlərin mühüm istiqamətlərindən biri də nəqliyyat və rəqəmsal transformasiya sahələrində əməkdaşlıqdır. Beynəlxalq ticarətin inkişafı etibarlı logistika sistemlərindən, rəqəmsal həllərdən və səmərəli inzibati mexanizmlərdən birbaşa asılıdır. Azərbaycan beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərinin inkişafı, tranzit imkanlarının genişləndirilməsi və rəqəmsal dövlət xidmətlərinin təkmilləşdirilməsi istiqamətində həyata keçirdiyi siyasətlə bu sahələrdə təcrübə toplayıb. Kamboca ilə əməkdaşlıq həmin təcrübənin qarşılıqlı öyrənilməsi və uyğun istiqamətlər üzrə tətbiqi üçün yeni imkanlar aça bilər. Bu kontekstdə Azərbaycanın “ASAN xidmət” modeli xüsusi diqqət çəkir. Prezident İlham Əliyevin bəyanatında bu sistemin Kambocada da maraq doğurmasının qeyd edilməsi Azərbaycanın dövlət idarəçiliyi sahəsində formalaşdırdığı innovativ təcrübənin beynəlxalq səviyyədə təqdim olunmasının əhəmiyyətini göstərir. “ASAN xidmət” vətəndaş məmnunluğunun yüksəldilməsi, dövlət xidmətlərinin əlçatanlığının artırılması, şəffaflığın təmin olunması və inzibati prosedurların sadələşdirilməsi baxımından Azərbaycanın mühüm institusional nailiyyətlərindəndir. Bu təcrübənin digər ölkələrdə tətbiqinə maraq dövlət xidmətləri sahəsində əməkdaşlığın praktiki nəticələrə əsaslana biləcəyini göstərir. Eyni zamanda, belə tərəfdaşlıq yalnız hazır modelin təqdim edilməsi ilə məhdudlaşmamalı, rəqəmsal idarəetmə, xidmət keyfiyyətinin qiymətləndirilməsi və vətəndaş məmnunluğunun ölçülməsi kimi istiqamətlərdə bilik və təcrübə mübadiləsini də əhatə etməlidir. Azərbaycan-Kamboca münasibətlərində təhsil və humanitar əməkdaşlıq da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Prezident cənab İlham Əliyevin Sovet İttifaqı dövründə yüzlərlə Kamboca vətəndaşının Azərbaycanda təhsil alması ənənəsinə istinad etməsi iki ölkə arasında humanitar əlaqələrin tarixi əsaslarını önə çıxarır. Bu ənənənin bərpası və qarşılıqlı təhsil imkanlarının yaradılması yalnız akademik əməkdaşlığın genişləndirilməsi deyil, həm də gələcək nəsillər arasında qarşılıqlı anlaşmanın möhkəmləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Təhsil əlaqələri dövlətlər arasında uzunmüddətli tərəfdaşlığın formalaşmasına xidmət edən mühüm vasitələrdəndir. Universitetlərarası əməkdaşlıq, tələbə və müəllim mübadiləsi, birgə elmi layihələr və peşə hazırlığı proqramları iki ölkənin insan kapitalının inkişafına töhfə verə bilər. Xüsusilə iqtisadiyyat, rəqəmsal texnologiyalar, mühəndislik, turizm və dövlət idarəçiliyi kimi sahələrdə əməkdaşlıq perspektivləri araşdırıla bilər. Bu istiqamətdə konkret proqramların hazırlanması siyasi dialoqun humanitar müstəvidə davamlı məzmun qazanmasına imkan yaradacaq. Turizm sahəsində əməkdaşlıq da qarşılıqlı əlaqələrin genişləndirilməsi üçün əlavə potensiala malikdir. Ölkələrin tarixi-mədəni irsi, turizm infrastrukturu və beynəlxalq bazarlara çıxış imkanları qarşılıqlı tanıtımın təşkili, turizm şirkətləri arasında əlaqələrin yaradılması və yeni marşrutların təşviqi üçün zəmin yarada bilər. Bununla belə, turizm əlaqələrinin inkişafı nəqliyyat əlçatanlığı, viza prosedurları, məlumatlandırma və xidmət sektorunun hazırlığı kimi amillərin əlaqələndirilmiş şəkildə nəzərə alınmasını tələb edir. Azərbaycan ilə Kamboca arasında parlamentlərarası münasibətlər də ikitərəfli əməkdaşlığın institusional dayaqlarından biridir. Hər iki ölkədə parlamentlərarası dostluq qruplarının fəaliyyət göstərməsi qanunverici orqanlar arasında təmasların inkişafına və qarşılıqlı təcrübə mübadiləsinə şərait yaradır. Kambocanın dəstəyi ilə Azərbaycan parlamentinin ASEAN Parlamentlərarası Assambleyasında müşahidəçi statusu əldə etməsi isə münasibətlərin regional ölçüsünü gücləndirən mühüm amildir. Bu status Azərbaycanın Cənub-Şərqi Asiya ölkələri ilə siyasi və parlament diplomatiyasını genişləndirmək, regional proseslər barədə məlumatlılığı artırmaq və yeni əməkdaşlıq kanalları formalaşdırmaq imkanlarını artırır. Parlamentlərarası dialoq iqtisadi və siyasi razılaşmaların qanunvericilik səviyyəsində dəstəklənməsi, qanunvericilik təcrübəsinin öyrənilməsi və xalqlar arasında qarşılıqlı anlaşmanın dərinləşdirilməsi baxımından da əhəmiyyətlidir. Səfər zamanı müzakirə olunan məsələlər arasında mina təhlükəsi xüsusi yer tutur. Azərbaycan və Kambocanın bu sahədə üzləşdiyi oxşar problemlər humanitar əməkdaşlıq üçün ortaq zəmin yaradır. Prezident İlham Əliyevin qeyd etdiyi kimi, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə Ermənistanın işğal dövründə basdırdığı minaların partlaması nəticəsində 400-dən çox insanın həlak olması və ya xəsarət alması problemin miqyasını göstərir. Bu təhlükə mülki əhalinin həyatı və sağlamlığı ilə yanaşı, azad edilmiş ərazilərdə bərpa-quruculuq işlərinə və məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qayıdış prosesinə də təsir göstərir. Mina təhlükəsi ilə mübarizə yalnız texniki və hərbi məsələ deyil, həm də humanitar təhlükəsizlik, sosial-iqtisadi inkişaf və insan hüquqlarının qorunması ilə birbaşa bağlıdır. Bu baxımdan Azərbaycan və Kamboca arasında təcrübə, bilik və praktiki bacarıqların mübadiləsi, mütəxəssislər üçün təlimlərin keçirilməsi və minatəmizləmə sahəsində sınaqdan çıxmış yanaşmaların öyrənilməsi qarşılıqlı fayda verə bilər. Əməkdaşlıq çərçivəsində qurbanlara dəstək, risklər barədə maarifləndirmə və təhlükəsiz ərazilərin bərpası məsələlərinin də diqqətdə saxlanılması vacibdir. Prezident cənab İlham Əliyevin bəyanatında sülh və təhlükəsizlik məsələlərinə ayrılan diqqət isə Azərbaycan-Kamboca münasibətlərinin daha geniş beynəlxalq kontekstdə əhəmiyyətini ortaya qoyur. Dövlət başçısının vurğuladığı kimi, davamlı sülh və təhlükəsizlik beynəlxalq hüquq normalarına, suverenliyə və ərazi bütövlüyünə hörmət prinsiplərinə əsaslanmalıdır. Azərbaycan uzun illər davam edən işğaldan sonra ərazi bütövlüyünü və suverenliyini bərpa edib, hazırda isə azad edilmiş ərazilərdə genişmiqyaslı bərpa və yenidənqurma işlərini həyata keçirir.
“Böyük Qayıdış” Proqramı çərçivəsində keçmiş məcburi köçkünlərin doğma torpaqlarına qayıdışı, yaşayış məntəqələrinin yenidən qurulması və iqtisadi fəaliyyətin bərpası Azərbaycanın postmünaqişə dövründə müəyyən etdiyi əsas prioritetlərdəndir. Azad edilmiş ərazilərdə insanların məskunlaşması və işləməsi sülhün real sosial-iqtisadi nəticələrlə möhkəmləndirilməsinin vacibliyini nümayiş etdirir. Eyni zamanda, bu proses beynəlxalq hüququn prinsiplərinə hörmətin, təhlükəsizliyin və davamlı inkişafın bir-biri ilə sıx bağlı olduğunu göstərir. Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlərdə əsas götürdüyü suverenlik və ərazi bütövlüyü prinsipləri yalnız milli təhlükəsizlik məsələsi deyil, həm də beynəlxalq sistemin sabitliyi üçün fundamental əhəmiyyət daşıyan normalardır. Bu prinsiplərin ardıcıl müdafiəsi dövlətlər arasında etimadın möhkəmləndirilməsi, münaqişələrin qarşısının alınması və davamlı sülhün təmin olunması baxımından mühüm şərtdir. Ümumilikdə, Kamboca Krallığının Baş naziri Hun Manetin Azərbaycana rəsmi səfəri və Prezident İlham Əliyevin səsləndirdiyi fikirlər ikitərəfli münasibətlərin yeni məzmunla zənginləşdirilməsi üçün əlverişli siyasi zəminin mövcud olduğunu göstərir. Siyasi dialoqun intensivləşdirilməsi, ticarət və investisiya əlaqələrinin genişləndirilməsi, sənaye sahəsində birgə layihələrin araşdırılması, təhsil və turizm əməkdaşlığının inkişafı, rəqəmsal idarəetmə təcrübəsinin paylaşılması və humanitar təhlükəsizlik məsələlərində qarşılıqlı dəstək münasibətlərin gələcək gündəliyini müəyyən edən əsas istiqamətlərdir. Əsas məsələ əldə olunmuş siyasi razılaşmaların konkret iqtisadi və institusional nəticələrə çevrilməsidir. Birgə işçi qrupunun fəaliyyəti, biznes forumunda yaranan əlaqələrin davam etdirilməsi, prioritet layihələrin müəyyənləşdirilməsi və parlamentlərarası təmasların genişləndirilməsi bu baxımdan mühüm rol oynaya bilər. Azərbaycanın Asiya ölkələri ilə əməkdaşlığın şaxələndirilməsinə yönəlmiş siyasəti fonunda Kamboca ilə münasibətlərin inkişafı ölkəmizin beynəlxalq tərəfdaşlıq imkanlarının genişlənməsinə xidmət edir. Bu əməkdaşlıq həm də göstərir ki, müasir diplomatiyanın effektivliyi coğrafi məsafədən daha çox siyasi iradədən, qarşılıqlı maraqların düzgün müəyyənləşdirilməsindən və əldə olunan razılaşmaların ardıcıl icrasından asılıdır. Azərbaycanın və Kambocanın mövcud potensialdan məqsədyönlü şəkildə istifadə etməsi ikitərəfli münasibətləri daha dinamik, çoxşaxəli və uzunmüddətli tərəfdaşlıq səviyyəsinə yüksəldə bilər.

Tahir Mirkişili
Milli Məclisin deputatı