Uşağın sərbəst inkişafında məktəb və ailənin birgə məsuliyyəti

Uşağın dünyagörüşü ailədə formalaşmağa başlayır, məktəbdə isə yeni biliklər və münasibətlər hesabına genişlənir. Ailə ona ilk mənəvi təsəvvürləri, davranış vərdişlərini və həyata münasibəti aşılayır. Məktəb uşağı müxtəlif insanlarla birgə öyrənməyə, fərqli fikirləri dinləməyə və öz mühakiməsini əsaslandırmağa hazırlayır. Bu iki mühitin əməkdaşlığı uşağın inkişafı üçün mühüm şərtdir. Əməkdaşlığın mərkəzində onun sağlamlığı, ləyaqəti, təhsil imkanları və müstəqil düşünmək bacarığı dayanmalıdır.
Uşağın sərbəst inkişafı yaşına uyğun şəkildə sual verməsi, maraqlarını ifadə etməsi və qarşılaşdığı fikirləri anlamağa çalışması ilə başlayır. Bu proses böyüklərin istiqamətləndirməsini tələb edir. Lakin istiqamətləndirmənin keyfiyyəti uşağın düşüncəsinə nə qədər yer verilməsi ilə ölçülür. Öz fikrini söyləməkdən çəkinməyən, suallarına izah alan və səhv etdikdə alçaldılmayan uşaq daha sağlam özünəinam qazanır. Ailə və məktəb belə mühit yaratdıqda onun gələcəkdə məsuliyyətli qərarlar vermək qabiliyyəti də inkişaf edir.
Bu gün həmin məsuliyyət daha mürəkkəb şəraitdə həyata keçirilir. Uşaq ailə və məktəbdən əlavə, sosial şəbəkələrdən, video platformalarından və müxtəlif informasiya mənbələrindən təsirlənir. Rəqəmsal mühitdə yayılan fikirlərin bir qismi faydalı bilik verir, digərləri isə qorxu, yanlış təsəvvür və ayrı-seçkilik yarada bilər. Buna görə böyüklərin vəzifəsi uşağın qarşılaşdığı məlumatlar haqqında onunla danışmaq, suallarını dinləmək və iddiaları yoxlamağı öyrətməkdir. Etibarlı ünsiyyət olmadıqda uşaq cavablarını təsadüfi mənbələrdə axtarmağa daha çox meyil göstərə bilər.
Ailənin tərbiyə prosesində rolu əvəzsizdir. Valideyn öz həyat təcrübəsini, mənəvi dəyərlərini və ailə ənənələrini övladına ötürür. Bu təsir uşağın kimliyini tanımasına, yaxınlarına bağlılığına və davranış meyarlarının formalaşmasına kömək edir. Eyni zamanda, valideyn uşağın yaşını, fərdi xüsusiyyətlərini və inkişaf ehtiyaclarını nəzərə almalıdır. Tərbiyənin məqsədi uşağın düşünmək qabiliyyətini genişləndirmək, onu gələcək həyatına hazırlamaq və şəxsi məsuliyyətini tədricən artırmaqdır.
Dini tərbiyə məsələsində də bu həssaslıq qorunmalıdır. Ailənin dini ənənələrini uşağa tanıtması ilə onun inancları qorxu və təzyiq altında qəbul etməyə məcbur olunması arasında mühüm fərq vardır. Uşağın mənəvi dünyası qarşılıqlı etimad və izah əsasında zənginləşməlidir. Dini və ya digər baxışların aşılanması onun fiziki və psixoloji sağlamlığını, təhsilini və sosial münasibətlərini zədələyən vasitəyə çevrilməməlidir. Burada başlıca məsuliyyət uşağın maraqlarını böyüklərin mübahisələrindən və təsir mübarizəsindən qorumaqdır.
Məktəb müxtəlif ailə ənənələrinə və baxışlara malik uşaqların bir araya gəldiyi ortaq məkandır. Bu mühitdə tədrisin elmi əsaslarla aparılması və şagirdlərə bərabər münasibət göstərilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Müəllim uşağın ailəsinin dini mövqeyinə, maddi imkanlarına və həyat tərzinə görə ona fərqli qiymət verməməlidir. Şagird məktəbdə həm öyrənmək, həm də özünü təhlükəsiz və qəbul olunmuş hiss etmək imkanına malik olmalıdır.
Dünyəvi təhsil həmin ortaq mühitin əsasını təşkil edir. Məktəbdə uşaqların müəyyən dini baxışı qəbul etməyə sövq edilmədən elmi biliklərə yiyələnməsi onların düşüncə imkanlarını genişləndirir. Tarix, ədəbiyyat və mədəniyyət vasitəsilə dini-mənəvi irsin öyrənilməsi də bu prosesdə öz yerini tutur. Belə yanaşma uşağa həm öz xalqının irsini tanımağa, həm də müxtəlif insanların inanclarına hörmət etməyə kömək edir. Şəxsi inanc haqqında münasibət isə həssas və məsuliyyətli ünsiyyət tələb edir.
Geyimlə bağlı müzakirələrdə bu prinsiplərin qorunması vacibdir. Uşağın görünüşü onun xarakteri, biliyi və ailəsi haqqında hazır hökm vermək üçün əsas olmamalıdır. Məktəbin geyim tələbləri ortaq təhsil mühitinin təşkili ilə əlaqələndirilərək izah edilməlidir. Şagirdə münasibətdə diqqət qaydanın məqsədinə, onun başa düşülməsinə və yaranan çətinliyin həllinə yönəlməlidir. Uşağın geyimini böyüklər arasındakı qarşıdurmanın simvoluna çevirmək onun məktəbdəki rahatlığını zəiflədə bilər.
Xüsusilə qız uşaqlarının təhsili və ictimai fəallığı ilə bağlı məsələlərdə onların imkanlarının genişləndirilməsi əsas meyar olmalıdır. Hər bir qızın dərsdə, idmanda, yaradıcılıq fəaliyyətində və məktəb həyatında iştirakına şərait yaradılmalıdır. Onun qabiliyyətlərinin inkişafı ailədəki və cəmiyyətdəki gözləntilərlə daraldılmamalıdır. Bununla yanaşı, uşağın geyiminə əsasən onun seçimlərinin səbəbi barədə ümumiləşdirilmiş nəticələr çıxarmaq da doğru yanaşma deyil. Fərdi vəziyyəti anlamaq üçün dinləmək, etimad yaratmaq və ehtiyacları müəyyənləşdirmək lazımdır.
Məktəblə ailə arasında fikir ayrılığı yarandıqda problemin necə müzakirə olunması nəticəyə ciddi təsir göstərir. Qarşılıqlı ittihamlar tərəfləri bir-birindən uzaqlaşdırır və uşağı arada qoyur. Sakit dialoq isə narahatlığın səbəbini üzə çıxarmağa imkan verir. Məktəb öz tələblərini aydın izah etməli, valideyn də övladının qarşılaşdığı çətinlikləri açıq bildirməlidir. Birgə həll axtarışı uşağa da göstərir ki, fikir ayrılığı hörmət və əsaslandırılmış ünsiyyət vasitəsilə aradan qaldırıla bilər.
Uşağın öz mövqeyinin dinlənilməsi bu əməkdaşlığın mühüm hissəsidir. Onun yaşı və anlama səviyyəsi nəzərə alınaraq nə hiss etdiyi, nədən narahat olduğu və hansı çətinliklə üzləşdiyi öyrənilməlidir. Böyüklər bəzən uşaq haqqında danışarkən onun özünü söhbətdən kənarda saxlayırlar. Halbuki uşağın dedikləri problemin görünməyən tərəflərini aydınlaşdıra bilər. Dinlənildiyini hiss etmək onun həm ailəyə, həm də məktəbə etimadını artırır.
Sərbəst inkişaf məsuliyyət vərdişləri ilə birlikdə formalaşır. Uşaq öz hüquqlarını tanımaqla yanaşı, başqalarının hüquqlarına hörmət etməyi, ümumi qaydaları anlamağı və davranışının nəticəsini nəzərə almağı öyrənməlidir. Bu bacarıqlar əmr və cəza ilə məhdudlaşan münasibətdən daha çox gündəlik nümunə, izah və ardıcıllıq vasitəsilə möhkəmlənir. Valideynlə müəllimin davranışında ədalət görən şagird həmin meyarı öz münasibətlərinə də tətbiq etməyə başlayır.
Ailə ilə məktəbin birgə məsuliyyəti uşağın bu gününü qorumaqla yanaşı, onu gələcəyin müstəqil həyatına hazırlamaqdır. Bunun üçün təhsil, mənəvi tərbiyə, sağlam ünsiyyət və seçim bacarığı bir-birini tamamlamalıdır. Özünü təhlükəsiz hiss edən, suallarına cavab alan və qabiliyyətlərini inkişaf etdirən uşaq təsirləri daha düşünülmüş şəkildə qiymətləndirə bilir. Cəmiyyətin gələcəyi üçün ən möhkəm əsas da bilikli, özünəinamlı və başqalarının ləyaqətinə hörmət edən insanların yetişməsidir.

Elşən Ağalarov,
YAP Neftçala rayon təşkilatı ərazi partiya təşkilatının sədr müavini, partiya fəalı
1 saylı Mayak kənd tam orta məktəbin direktoru