Sülhə aparan yol: Vaşinqton görüşünün tarixi və rəmzi əhəmiyyəti - ŞƏRH

2025-ci il avqustun 8-də Azərbaycanla Ermənistan arasında sülhün təmin olunması istiqamətində mühüm siyasi hadisə baş verdi. Amerika Birləşmiş Ştatlarının paytaxtı Vaşinqton şəhərində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin, Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanın və ABŞ Prezidenti Donald Trampın iştirakı ilə keçirilən görüş zamanı iki ölkə arasında sülhün və dövlətlərarası münasibətlərin qurulmasına dair saziş layihəsi paraflandı. Eyni zamanda, üç ölkənin liderləri birgə Bəyannamə imzaladılar. Bu hadisə uzun illər davam edən münaqişədən sonra Cənubi Qafqazda yeni siyasi mərhələnin başlanması baxımından əhəmiyyətli addım kimi qiymətləndirildi.
Vaşinqtonda əldə edilən razılaşmaların əhəmiyyəti yalnız diplomatik sənədlərin imzalanması ilə məhdudlaşmır. Bu hadisə onilliklər ərzində münaqişə, qarşıdurma və qarşılıqlı etimadsızlıq şəraitində yaşamış iki qonşu dövlətin münasibətlərində yeni səhifə açmaq imkanını ortaya qoydu. Sülhə nail olmaq, dövlətlər arasında qarşılıqlı hörmət yaratmaq və regionda sabitliyi möhkəmləndirmək uzunmüddətli siyasi iradə, ardıcıl diplomatik fəaliyyət və əldə olunmuş razılaşmaların yerinə yetirilməsini tələb edir.
Sülh sazişi layihəsinin məhz Vaşinqtonda paraflanması da xüsusi rəmzi məna daşıyır. ABŞ paytaxtı beynəlxalq siyasi dialoqun və mühüm diplomatik görüşlərin keçirildiyi mərkəzlərdən biridir. Dünyanın diqqətinin yönəldiyi bu şəhərdə Azərbaycan və Ermənistan arasında sülhə dair sənədin paraflanması Cənubi Qafqazda davamlı sabitliyin təmin olunmasının beynəlxalq əhəmiyyətini bir daha nümayiş etdirdi. Bu məkan həm də tərəflərin öz münasibətlərini müharibə və qarşıdurma müstəvisindən diplomatiya və siyasi razılaşmalar müstəvisinə keçirmək niyyətinin ifadəsi kimi dəyərləndirilə bilər.
Azərbaycan üçün sülh məsələsi uzun illər davam etmiş münaqişənin nəticələrinin aradan qaldırılması, ölkənin suverenliyinin və ərazi bütövlüyünün qorunması, eləcə də regionda təhlükəsiz gələcəyin təmin edilməsi ilə birbaşa bağlıdır. İşğal dövründə Azərbaycan xalqı böyük humanitar itkilərlə, doğma yurdlarından didərgin düşmüş insanların problemləri ilə və dağıdılmış yaşayış məntəqələrinin ağır nəticələri ilə üzləşmişdir. Bu səbəbdən sülhün əhəmiyyəti yalnız siyasi münasibətlərin normallaşdırılmasında deyil, insanların təhlükəsiz şəraitdə yaşaması, iqtisadi imkanların genişlənməsi və gələcək nəsillərin münaqişəsiz mühitdə yetişməsi baxımından da ölçülür.
Azərbaycanın mövqeyində dövlətlərin ərazi bütövlüyünə, suverenliyinə və beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlərinin toxunulmazlığına hörmət prinsipləri mühüm yer tutur. Vaşinqtonda paraflanmış saziş layihəsində də tərəflərin bir-birinin suverenliyini, ərazi bütövlüyünü və siyasi müstəqilliyini tanıması, bir-birinə qarşı ərazi iddialarının olmaması və gücdən istifadə etməməsi kimi müddəalar əksini tapmışdır. Bu prinsiplər gələcək münasibətlərin beynəlxalq hüquq normaları əsasında qurulması üçün vacib hüquqi-siyasi baza yaradır.
Sülhün paraflanması, eyni zamanda, uzunmüddətli diplomatik səylərin nəticəsi kimi diqqət çəkir. Münaqişənin həlli istiqamətində illərlə müxtəlif beynəlxalq platformalarda müzakirələr aparılmış, vasitəçilik təşəbbüsləri irəli sürülmüş və danışıqlar keçirilmişdir. Lakin hər hansı siyasi prosesin uğuru yalnız görüşlərin sayından deyil, konkret nəticələrin əldə edilməsindən və tərəflərin üzərinə götürdükləri öhdəlikləri yerinə yetirməsindən asılıdır. Vaşinqton görüşü bu baxımdan sülh gündəliyinin praktiki nəticələrə çevrilməsi istiqamətində mühüm mərhələ oldu.
Bu hadisənin digər mühüm tərəfi regionda nəqliyyat və iqtisadi əlaqələrin inkişafı üçün yeni imkanların gündəmə gəlməsidir. Vaşinqtonda qəbul edilmiş birgə Bəyannamədə Azərbaycan Respublikasının əsas hissəsi ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında Ermənistan ərazisindən keçməklə əlaqələrin təmin edilməsi, eləcə də qarşılıqlı faydalı nəqliyyat bağlantılarının yaradılması məsələsinə toxunulmuşdur. Sənəddə bu əlaqələrin dövlətlərin suverenliyinə, ərazi bütövlüyünə və yurisdiksiyasına hörmət əsasında qurulmasının vacibliyi vurğulanır.
Nəqliyyat kommunikasiyalarının açılması Cənubi Qafqazın iqtisadi potensialının genişlənməsinə, yükdaşımaların artmasına və regional ticarətin inkişafına töhfə verə bilər. Azərbaycan coğrafi mövqeyinə görə Şərq ilə Qərb, Şimal ilə Cənub arasında mühüm nəqliyyat əlaqələrinin formalaşmasında iştirak edir. Bu imkanların daha səmərəli reallaşdırılması üçün regional əməkdaşlığın genişləndirilməsi və qarşılıqlı etimadın gücləndirilməsi vacibdir. Sülh şəraitində inkişaf edən nəqliyyat infrastrukturu yalnız ayrı-ayrı ölkələrə deyil, bütövlükdə regionun iqtisadi həyatına müsbət təsir göstərə bilər.
Bununla yanaşı, sülhün real nəticələri yalnız iqtisadi layihələrlə ölçülmür. İnsanların təhlükəsizliyi, sərhədyanı ərazilərdə sabitliyin qorunması, humanitar məsələlərin həlli və qarşılıqlı münasibətlərdə etimadın formalaşdırılması da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Uzun illər münaqişənin təsiri altında qalmış cəmiyyətlərdə davamlı sülhün qurulması üçün siyasi razılaşmalarla yanaşı, onların gündəlik həyat səviyyəsində hiss edilən nəticələrə çevrilməsi tələb olunur.
Vaşinqtonda imzalanmış birgə Bəyannamədə ATƏT-in Minsk prosesi və onunla əlaqəli strukturların fəaliyyətinə son qoyulması ilə bağlı müraciətin də imzalanması qeyd olunmuşdur. Bu addım əvvəlki münaqişə tənzimlənməsi mexanizminin başa çatdırılması istiqamətində irəli sürülən mühüm siyasi təşəbbüs idi. Eyni zamanda, bu cür dəyişikliklər regionda yeni münasibətlər sisteminin formalaşması və diqqətin gələcək əməkdaşlıq imkanlarına yönəldilməsi baxımından əhəmiyyət daşıyırdı.
Bütün bunlarla yanaşı, sülh sazişinin paraflanması ilə onun imzalanması və ratifikasiyası arasında hüquqi fərq olduğunu nəzərə almaq lazımdır. Paraflama saziş mətninin razılaşdırıldığını təsdiqləyən mühüm diplomatik addımdır, lakin sənədin qüvvəyə minməsi üçün nəzərdə tutulan sonrakı hüquqi prosedurların tamamlanması tələb olunur. 2025-ci il avqustun 8-də qəbul edilmiş Bəyannamədə də sazişin imzalanması və yekun ratifikasiyası üçün növbəti addımların atılmasının vacibliyi xüsusi vurğulanmışdır.
Məhz buna görə də Vaşinqton görüşünün tarixi əhəmiyyətini qiymətləndirərkən həm əldə edilmiş diplomatik nəticələri, həm də qarşıda duran vəzifələri nəzərə almaq vacibdir. Sülhün dayanıqlı olması tərəflərin razılaşdırılmış prinsiplərə sadiqliyindən, öhdəliklərin ardıcıl yerinə yetirilməsindən və fikir ayrılıqlarının danışıqlar yolu ilə həll edilməsindən asılıdır. Davamlı sülh yalnız sənədlərdə təsbit olunan müddəalarla deyil, onların real siyasi münasibətlərdə tətbiqi ilə möhkəmlənir.
Vaşinqtonda baş tutan görüşün rəmzi mənası həm də keçmişin ağır təcrübəsindən gələcək üçün nəticə çıxarmaq zərurətində ifadə olunur. Münaqişələrin davam etməsi xalqların inkişaf imkanlarını məhdudlaşdırır, iqtisadi resursların böyük hissəsinin təhlükəsizliyə yönəldilməsinə səbəb olur və gələcək nəsillərin həyatına təsir göstərir. Sülh isə əməkdaşlıq, qarşılıqlı fayda və inkişaf üçün yeni imkanlar yaradır. Buna görə də Cənubi Qafqazda sabitliyin möhkəmləndirilməsi yalnız Azərbaycan və Ermənistan üçün deyil, regionun digər dövlətləri və beynəlxalq tərəfdaşlar üçün də əhəmiyyətlidir.
Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri əldə edilmiş siyasi nəticələrin ölkənin milli maraqlarına uyğun şəkildə davam etdirilməsi, suverenliyin qorunması və regionda təhlükəsiz inkişaf mühitinin möhkəmləndirilməsidir. Sülh gündəliyinin həyata keçirilməsi həmçinin iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi, nəqliyyat imkanlarından səmərəli istifadə olunması və regional əməkdaşlığın inkişafı üçün əlverişli şərait yarada bilər.
Nəticə etibarilə, Ermənistanla sülh sazişi layihəsinin 2025-ci ilin avqust ayında Vaşinqtonda paraflanması Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin tarixində mühüm diplomatik hadisə kimi yadda qaldı. Bu hadisənin rəmzi əhəmiyyəti onun keçirildiyi məkanla yanaşı, tərəflərin gələcək münasibətləri sülh, qarşılıqlı suverenliyə hörmət və beynəlxalq hüquq prinsipləri əsasında qurmaq niyyətinin ifadə olunmasında idi. Qarşıda duran əsas məsələ bu siyasi iradənin konkret nəticələrə çevrilməsi, razılaşmaların həyata keçirilməsi və regionda uzunmüddətli sabitliyin təmin olunmasıdır. Davamlı sülhün bərqərar olması Cənubi Qafqaz xalqlarına münaqişənin ağır nəticələrindən uzaqlaşaraq daha təhlükəsiz, sabit və firavan gələcək qurmaq imkanı verə bilər.
Bilqeyz Əkbərova
YAP Ordubad rayon 1 saylı tam orta məktəb ƏPT -nın sədri