Bakıdan dünyaya mesaj: dialoq, ədalət və suverenlik

12:37

2026-cı il oktyabrın 27-də Bakıda “Ortaq gələcək naminə dialoq” mövzusunda keçirilən VII Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumu Azərbaycanın müasir siyasi kursunun, milli dövlətçilik fəlsəfəsinin və beynəlxalq münasibətlər sisteminə baxışının əsas istiqamətlərinin nümayiş etdirilməsi baxımından mühüm siyasi məzmun daşıyır. Prezident İlham Əliyevin tədbirin açılış mərasimindəki geniş və əhatəli nitqi yalnız mədəniyyətlər və dinlər arasında anlaşma çağırışı ilə məhdudlaşmadı. Burada dövlətlərin suverenliyi, beynəlxalq hüququn aliliyi, münaqişələrin həlli, ikili standartlarla mübarizə, regional təhlükəsizlik, iqtisadi müstəqillik və Azərbaycanın beynəlxalq nüfuzunun artması kimi strateji məsələlər geniş şəkildə diqqətə çatdırıldı.

100-dən artıq ölkədən gələn 500-dən çox qonağın və ümumilikdə 2000-dən artıq iştirakçının təmsil olunduğu Forumun əhatə dairəsi onun beynəlxalq əhəmiyyətini göstərirdi. 2011-ci ildə Azərbaycanın təşəbbüsü ilə əsası qoyulan bu platforma ötən illər ərzində mədəniyyətlərarası münasibətlərin və qlobal gündəlikdəki aktual məsələlərin müzakirəsi üçün səmərəli beynəlxalq məkana çevrilib. Bu prosesdə BMT-nin Sivilizasiyalar Alyansı və digər tərəfdaşların dəstəyi xüsusi qeyd edildi. Beləliklə, Bakı növbəti dəfə qlobal dialoq və əməkdaşlıq üçün mühüm siyasi platforma kimi çıxış etdi.
Multikulturalizm Azərbaycanın dövlətçilik modelinin ayrılmaz hissəsidir
Prezidentin çıxışında Azərbaycanın tarixi təcrübəsi, milli-mənəvi dəyərləri və multikulturalizm ənənələri mühüm yer tutur. Avropa ilə Asiyanın qovşağında yerləşən Azərbaycan əsrlər boyu müxtəlif mədəniyyətlərin, dinlərin və xalqların qarşılıqlı əlaqədə olduğu məkan olub. Belə ki, dini və etnik dözümlülük, qarşılıqlı hörmət və birgəyaşayış xalqımızın tarixən qoruyub saxladığı dəyərlərdir. Azərbaycanın müasir inkişaf modelində bu ənənələr yalnız tarixi irs kimi deyil, cəmiyyətin sabitliyini və milli birliyini təmin edən amillər kimi çıxış edir. Konstitusiyanın bütün vətəndaşlar üçün bərabər hüquqlar müəyyən etməsi, müxtəlif etnik və dini qrupların vahid cəmiyyət daxilində yaşaması və ümummilli ideyalar ətrafında birləşməsi dövlətin multikultural siyasətinin əsas istiqamətləridir.
Bu kontekstdə azərbaycançılıq ideyası xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Müxtəlif etnik və dini mənsubiyyətə malik insanların vahid dövlətçilik ideyası ətrafında birləşməsi Azərbaycanın milli həmrəyliyinin əsaslarından biridir. Prezidentin çıxışında qeyd olunan tarixi sınaqlar, xüsusilə Ermənistanın hərbi təcavüzü və Qarabağ müharibəsi dövründə nümayiş etdirilən birlik bu həmrəyliyin real siyasi və ictimai gücə çevrildiyini göstərir.
Mədəniyyətlərarası dialoq Azərbaycanın baxışında milli kimliyin zəiflədilməsi deyil, milli kimliyin qorunması şərti ilə qarşılıqlı anlaşmanın gücləndirilməsidir. Bu yanaşma həm daxili sabitlik, həm də beynəlxalq əməkdaşlıq baxımından əhəmiyyətlidir.
Müstəqillik, milli kimlik və öz taleyini müəyyən etmək hüququ
Azərbaycanın dövlətçilik tarixindən və müstəqilliyin bərpasından danışarkən cənab İlham Əliyev milli kimliyin qorunmasının strateji əhəmiyyətini önə çəkdi. Azərbaycan uzun tarixi dövrlər ərzində müstəqil dövlətçilikdən məhrum olsa da, dilini, ənənələrini, həyat tərzini və milli özünəməxsusluğunu qoruyub saxlaya bilib. Müxtəlif siyasi sistemlərin mövcudluğu xalqın milli iradəsini aradan qaldıra bilməyib.
Müstəqilliyin bərpasının 35-ci ildönümü fonunda səsləndirilən bu fikirlər Azərbaycanın dövlət quruculuğu təcrübəsinin əsas məğzini ifadə edir: xalq öz gələcəyini müəyyən etmək hüququna sahib olmalı, dövlət isə bu hüququ qorumaq gücündə olmalıdır. Prezidentin yanaşmasına görə, müstəqillik yalnız formal siyasi status deyil. O, milli maraqların müdafiəsini, müstəqil qərarverməni, iqtisadi inkişafı, təhlükəsizliyi və milli dəyərlərin qorunmasını əhatə edən bütöv dövlətçilik sistemidir. Azərbaycanın son 35 ildə keçdiyi yol bu amillərin bir-biri ilə sıx bağlı olduğunu göstərir.
Ərazi bütövlüyü və beynəlxalq hüquq: Azərbaycanın mövqeyi
Çıxışın əsas siyasi istiqamətlərindən biri Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası və beynəlxalq hüququn tətbiqi məsələsi idi. Prezident İlham Əliyev uzun illər davam edən danışıqlar prosesinin nəticəsiz qalmasını, münaqişənin həllindən daha çox dondurulmasına xidmət edən yanaşmaları tənqid etdi. Azərbaycanın mövqeyinə görə, beynəlxalq vasitəçilik və diplomatik danışıqlar konkret nəticə vermədikdə, dövlətin özünü müdafiə etmək hüququ da beynəlxalq hüququn mühüm prinsiplərindən biridir. Dövlət başçısı Azərbaycanın mövqeyini BMT Nizamnaməsinin 51-ci maddəsində təsbit edilmiş özünümüdafiə hüququ ilə əlaqələndirdi.
2020-ci il Vətən müharibəsi və 2023-cü ildə həyata keçirilən antiterror tədbirləri nəticəsində Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin tam bərpa edilməsi tarixi mərhələ kimi təqdim olundu. Prezident vurğuladı ki, Azərbaycan BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi və işğal olunmuş ərazilərdən Ermənistan qoşunlarının çıxarılmasını tələb edən dörd qətnamənin icrasını özü təmin etdi. Bu məqam beynəlxalq münasibətlər sistemində mühüm problemə diqqət çəkir: beynəlxalq hüququn mövcudluğu ilə onun praktiki icrası arasında ciddi fərq yarandıqda, hüquqi normaların nüfuzu zəifləyir. Qətnamələrin uzun illər icrasız qalması beynəlxalq təşkilatların qərarlarının effektivliyi barədə suallar doğurur.
Prezidentin çıxışında irəli sürülən əsas siyasi tezis ondan ibarət idi ki, beynəlxalq hüquq seçmə qaydada tətbiq edilməməli, dövlətlərin ərazi bütövlüyü və suverenliyi ilə bağlı prinsiplər bütün hallarda eyni meyarlarla qiymətləndirilməlidir.
Sülh təşəbbüsü və müharibələrdən nəticə çıxarmaq zərurəti
Azərbaycanın hərbi qələbədən sonra sülh təşəbbüsü ilə çıxış etməsi Prezidentin diqqətə çatdırdığı mühüm məqamlardan biridir. Belə ki, bu gün Azərbaycanın məqsədi sonsuz müharibə və qisas siyasəti deyil, münaqişəyə son qoymaq və yeni regional reallıq yaratmaqdır.
Azərbaycan Ermənistanla sülh sazişinin təşəbbüskarlarından biri olub və saziş layihəsinin hazırlanmasında təşəbbüs göstərib. 2025-ci ilin avqustunda Vaşinqtonda, ABŞ Prezidentinin iştirakı ilə sülh sazişi layihəsinin paraflanması və üçtərəfli Bəyannamənin imzalanması bu prosesin mühüm mərhələsidir. Bununla yanaşı, paraflanmış saziş layihəsi ilə qüvvəyə minmiş yekun sülh sazişi arasında hüquqi fərqi nəzərə almaq vacibdir.
Prezidentin müharibələrin mahiyyəti ilə bağlı fikirləri də xüsusi siyasi məna daşıyırdı. Müharibəyə başlamağın asan, onu dayandırmağın isə son dərəcə çətin olması beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətinə çatdırıldı. Münaqişələrdə ambisiyalar, təcavüz, üstünlük iddiaları və törədilən əməllərə görə cəzasız qalacağına inam əsas risk amilləri kimi səciyyələndirildi.
Azərbaycanın təcrübəsinin digər münaqişələrin həlli baxımından öyrənilməsinə dair çağırış da bu kontekstdə yer alır. Hər bir münaqişənin özünəməxsus xüsusiyyətləri olsa da, ədalətin bərpası, təhlükəsizlik təminatları və vaxtında siyasi iradənin nümayiş etdirilməsi dayanıqlı sülh üçün mühüm şərtlərdir. Azərbaycanın müharibədən sonra sülhə üstünlük verməsi barədə mövqeyi dövlət başçısının çıxışında siyasi məsuliyyət və gələcəyə hesablanmış yanaşma kimi dəyərləndirilir.
İkili standartlar və beynəlxalq təşkilatların məsuliyyəti
Prezident İlham Əliyevin tezisləri sırasında beynəlxalq siyasətdə ikili standartlar problemi xüsusi yer tutur. Suveren dövlətlərin daxili işlərinə müdaxilə, müstəqil ölkələrə həyat tərzinin diktə edilməsi və əsassız üstünlük mövqeyindən çıxış edilməsi də sərt tənqid hədəfidir.
Bu yanaşmanın əsasını dövlətlərin bərabərliyi və qarşılıqlı hörmət prinsipi təşkil edir. Heç bir dövlət başqa dövlətin milli maraqlarını, siyasi seçimini və inkişaf yolunu özünə tabe etdirmək hüququna malik olmamalıdır. Beynəlxalq əməkdaşlığın sağlam təməli məhz bərabərhüquqlu münasibətlər, qarşılıqlı etimad və daxili işlərə hörmət üzərində qurulmalıdır.
Prezident, həmçinin BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrinin icrasını təmin edən mexanizmlərin gücləndirilməsinin vacibliyinə diqqət çəkmişdir. Onun mövqeyinə görə, qərarların qəbul edilməsi kifayət deyil; həmin qərarların yerinə yetirilməsi üçün real mexanizmlər olmalıdır. Bu baxımdan beynəlxalq təşkilatlarda islahatlar müzakirə edilərkən hüquqi öhdəliklərin icrası məsələsi əsas prioritetlərdən birinə çevrilməlidir.
İqtisadi müstəqillik və Azərbaycanın beynəlxalq mövqeyi
Çıxışın mühüm istiqamətlərindən biri Azərbaycanın müstəqillik illərində əldə etdiyi iqtisadi və siyasi nailiyyətlərdir. Prezident İlham Əliyev ölkənin dağıntılardan, işğaldan və geniş yayılmış yoxsulluqdan inkişaf və tərəqqiyə doğru keçdiyini vurğulayaraq, bu nailiyyətlərin Azərbaycan xalqının zəhməti hesabına əldə olunduğunu bildirmişdir.
Bu gün Azərbaycanın xarici borcunun ümumi daxili məhsulun təxminən 5 faizindən bir qədər artıq səviyyədə olması iqtisadi dayanıqlığın göstəricilərindən biridir. Eyni zamanda, enerji və nəqliyyat sahələrində Azərbaycanın rolu getdikcə artmaqdadır.
Müasir dünyada iqtisadi müstəqillik dövlətin siyasi qərarvermə imkanlarına birbaşa təsir edir. Güclü iqtisadi baza, maliyyə dayanıqlığı və strateji infrastruktur ölkənin xarici təzyiqlər qarşısında manevr imkanlarını genişləndirir. Azərbaycanın enerji resurslarının beynəlxalq bazarlara etibarlı çatdırılmasında oynadığı rol da bu baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Prezidentin çıxışında Azərbaycanın artan beynəlxalq nüfuzunun göstəriciləri sırasında Çinlə 2025-ci ildə imzalanmış hərtərəfli strateji tərəfdaşlıq haqqında Bəyannamə, həmin ilin avqustunda ABŞ ilə imzalanmış Strateji Xartiya və Avropa İttifaqının 10 üzv dövləti ilə mövcud strateji tərəfdaşlıq sənədlər qeyd olunur.
Bu faktlar Azərbaycanın müxtəlif qlobal güc mərkəzləri ilə əlaqələrini inkişaf etdirmək və milli maraqlarına uyğun müstəqil xarici siyasət yürütmək xəttini əks etdirir. Deməli, Azərbaycanın beynəlxalq mövqeyinin möhkəmlənməsi təkcə diplomatik təmaslarla deyil, iqtisadi potensial, enerji təhlükəsizliyi, nəqliyyat imkanları və regional sabitliyə verdiyi töhfə ilə də sıx əlaqəlidir.
Nəqliyyat bağlantıları və regional əməkdaşlıq
Prezident İlham Əliyev Azərbaycanın coğrafi mövqeyinin və müasir infrastrukturunun beynəlxalq nəqliyyat əlaqələrində yaratdığı imkanlara xüsusi diqqət yetirir. Odur ki, qlobal ticarət və logistika marşrutlarının əhəmiyyətinin artdığı şəraitdə Azərbaycan Şərq ilə Qərb arasında mühüm bağlantı məkanı kimi çıxış etmək imkanı qazana bilib.
Lakin coğrafi mövqe özlüyündə kifayət etmir. Nəqliyyat və tranzit imkanlarının səmərəli reallaşdırılması üçün müasir infrastruktur, uzunmüddətli investisiyalar, siyasi sabitlik və qonşu dövlətlərlə, eləcə də həmin dövlətlərin qonşuları ilə işlək münasibətlər vacibdir. Bu baxımdan Azərbaycanın xarici siyasəti ilə iqtisadi inkişaf strategiyası arasında qarşılıqlı əlaqə mövcuddur. Regional əməkdaşlıq, enerji təhlükəsizliyi, tranzit imkanları və sabit siyasi mühit bir-birini tamamlayan amillərdir. Azərbaycanın qeyri-sabit regionda sabitlik dayağı kimi təqdim edilməsi də bu strategiyanın siyasi məntiqini ifadə edir.
Təhlükəsizlik, ideoloji risklər və milli birliyin qorunması
Prezidentin Forumdakı çıxışında Azərbaycanın müstəqillik dövründə keçdiyi yolun mühüm nəticələrindən biri kimi milli birliyin möhkəmlənməsi qeyd olunur. Dövlət başçısının fikirlərinə görə, ölkənin qarşılaşa biləcəyi risklərin mühüm hissəsi xarici mənşəlidir və ideoloji təhlükələr fiziki təhlükələr qədər ciddi ola bilər. Bu yanaşma milli kimliyin, dövlətçiliyin, müstəqilliyin və cəmiyyətin özünəməxsus həyat tərzinin qorunmasını strateji vəzifə kimi önə çəkir. Qlobal informasiya məkanında müxtəlif ideoloji təsirlərin artdığı bir dövrdə cəmiyyətin daxili həmrəyliyinin qorunması dövlətin dayanıqlığı üçün əhəmiyyətlidir.
Bununla yanaşı, Prezident Azərbaycanın gələcəyə nikbin baxması üçün əsasların olduğunu bildirsə də, proqnozlaşdırılması çətin olan beynəlxalq şəraitdə potensial risklərə qarşı daim diqqətli olmağın vacibliyini vurğulamışdır. Bu fikir ölkənin təhlükəsizlik siyasətində həm əldə edilmiş nailiyyətlərə arxalanmağı, həm də dəyişən geosiyasi şəraitə hazır olmağı nəzərdə tutur.
Bakı Forumunun beynəlxalq əhəmiyyəti və gələcəyə baxış
VII Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumu Azərbaycanın beynəlxalq siyasətdə dialoq, qarşılıqlı anlaşma və əməkdaşlıq təşəbbüslərinə verdiyi önəmi bir daha nümayiş etdirdi. 2024-cü ildə keçirilən əvvəlki Forumdan sonra dünyada baş verən dəyişikliklər, yeni münaqişələr və Ermənistanla sülh prosesində əldə edilən irəliləyişlər beynəlxalq gündəliyin nə qədər sürətlə dəyişdiyini göstərir.
Prezidentin tədbirdəki nitqinin ümumi məntiqindən aydın olur ki, mədəniyyətlərarası dialoq yalnız humanitar sahəyə aid anlayış deyil. O, eyni zamanda siyasi etimadın qurulması, münaqişələrin qarşısının alınması, dövlətlər arasında bərabərhüquqlu münasibətlərin möhkəmləndirilməsi və qlobal problemlərin birgə həlli üçün vasitədir.
Azərbaycanın tarixi multikulturalizm ənənələri, müstəqil xarici siyasəti, iqtisadi potensialı və regional bağlantılardakı mövqeyi bu dialoqun inkişafına töhfə verən amillər kimi çıxış edir. Bununla belə, dayanıqlı beynəlxalq əməkdaşlıq üçün dialoq real siyasi iradə, hüquqa hörmət və qəbul edilmiş öhdəliklərin icrası ilə tamamlanmalıdır.
Prezident İlham Əliyevin Forumda səsləndirdiyi fikirlər Azərbaycanın dövlətçilik prioritetlərini və beynəlxalq münasibətlərə dair mövqeyini sistemli şəkildə ortaya qoydu. Bu fikirlərin süjet xətti milli müstəqilliyin qorunması, ərazi bütövlüyü və suverenliyin müdafiəsi, beynəlxalq hüququn ayrı-seçkilik olmadan tətbiqi, ikili standartların aradan qaldırılması, münaqişələrin sülh yolu ilə yekunlaşdırılması və iqtisadi-siyasi müstəqilliyin möhkəmləndirilməsi təşkil edir. Bu tezislər bir-biri ilə sıx bağlıdır. Milli birlik dövlətin daxili dayanıqlığını, iqtisadi güc müstəqil qərarvermə imkanlarını, regional əməkdaşlıq beynəlxalq bağlantıları, hüquqa əsaslanan yanaşma isə sülh və təhlükəsizlik üçün zəruri siyasi çərçivəni formalaşdırır.
Nəticə etibarı ilə, Bakıdan dünyaya verilən əsas mesaj ondan ibarətdir ki, ortaq gələcək yalnız bəyanatlar və xoş niyyətlərlə qurula bilməz. Bunun üçün suverenliyə hörmət, bərabərhüquqlu əməkdaşlıq, ədalətli yanaşma və beynəlxalq qərarların icrası təmin edilməlidir. Mədəniyyətlərarası dialoqun həqiqi nəticəsi də məhz bu prinsiplərin real siyasi münasibətlərdə öz əksini tapmasından asılıdır.