Azərbaycanın müstəqillik tarixində elə hadisələr var ki, onların əhəmiyyəti yalnız baş verdiyi dövrün siyasi mənzərəsi ilə məhdudlaşmır, sonrakı inkişaf proseslərinə də təsir göstərir. 1992-ci il oktyabrın 16-da Azərbaycanın 91 nəfər tanınmış ziyalısının Ümummilli Lider Heydər Əliyevə ünvanladığı müraciət də belə tarixi hadisələrdən biridir. Həmin müraciət müstəqilliyinin ilk illərində ciddi çətinliklərlə üzləşən ölkədə yeni siyasi təşkilatın yaradılması təşəbbüsünün formalaşmasında mühüm rol oynadı.
1990-cı illərin əvvəllərində Azərbaycan mürəkkəb ictimai-siyasi, iqtisadi və hərbi şəraitdə yaşayırdı. Dövlət müstəqilliyinin qorunması, idarəetmə sisteminin möhkəmləndirilməsi, siyasi sabitliyin təmin olunması və cəmiyyətin vahid məqsədlər ətrafında birləşdirilməsi ciddi çağırışlar kimi qarşıda dayanırdı. Ölkədə baş verən proseslər, siyasi qüvvələr arasında münasibətlər və idarəçilik sahəsində yaranmış problemlər cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrində narahatlıq doğururdu. Belə bir şəraitdə Azərbaycanın gələcəyinə dair məsuliyyət daşıyan ziyalılar mövcud vəziyyətin dəyişdirilməsi üçün yeni siyasi təşəbbüsün zəruriliyini gündəmə gətirdilər.
1992-ci il oktyabrın 16-da “Səs” qəzetində dərc olunan “Azərbaycan Sizin sözünüzü gözləyir” adlı müraciət bu təşəbbüsün konkret ifadəsi oldu. Sənədi imzalayan 91 nəfər ziyalı Heydər Əliyevə müraciət edərək, onun rəhbərliyi ilə “Yeni Azərbaycan” adlandırılacaq siyasi partiyanın yaradılmasını təklif etdi. Müraciətdə ölkənin düşdüyü mürəkkəb vəziyyət, müstəqil dövlətçiliyin qorunması və siyasi həyatın sağlam əsaslar üzərində qurulması ilə bağlı narahatlıqlar öz əksini tapırdı. Bu sənəd, eyni zamanda, Azərbaycanın siyasi gələcəyinə dair ziyalı mövqeyinin və ictimai məsuliyyətin ifadəsi idi.
Müraciətin tarixi əhəmiyyəti onun yalnız yeni partiyanın yaradılması təşəbbüsü ilə çıxış etməsində deyildi. Burada əsas məqamlardan biri müxtəlif sahələri təmsil edən ziyalıların ölkənin taleyi ilə bağlı ortaq mövqedən çıxış etməsi idi. Onlar siyasi proseslərin kənar müşahidəçisi olmaq əvəzinə, ölkənin gələcəyi ilə bağlı məsuliyyəti öz üzərlərinə götürərək konkret addım atdılar. Bu baxımdan “91-lər”in təşəbbüsü müstəqilliyin ilk illərində ictimai-siyasi fəallığın və vətəndaş mövqeyinin mühüm nümunəsi kimi tarixə düşdü.
Həmin müraciətin ünvanlandığı Heydər Əliyev zəngin dövlətçilik təcrübəsinə və uzun illər ərzində formalaşmış siyasi nüfuza malik şəxsiyyət idi. O dövrdə Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri vəzifəsində çalışan Heydər Əliyev ölkədəki prosesləri diqqətlə izləyir, Azərbaycanın müstəqilliyinin qorunması və dövlətçilik əsaslarının möhkəmləndirilməsi məsələlərinə xüsusi əhəmiyyət verirdi. Ziyalıların müraciəti də məhz bu təcrübəyə və siyasi rəhbərlik imkanlarına olan inamın ifadəsi idi.
Heydər Əliyev 1992-ci il oktyabrın 24-də müraciətə cavab verdi. “Yeni, müstəqil Azərbaycan uğrunda” başlıqlı həmin məktubda yeni siyasi partiyanın yaradılması məsələsinə münasibət bildirildi. Ulu Öndər müraciətdə qaldırılan təşəbbüsün demokratiya və siyasi plüralizm şəraitində obyektiv zərurətdən irəli gəldiyini vurğulayaraq, partiyanın yaradılmasına və ona rəhbərlik etməyə razılığını ifadə etdi. Bu cavab müraciətin siyasi təşəbbüsdən konkret təşkilatlanma prosesinə keçməsində həlledici mərhələ oldu.
Bundan sonra Yeni Azərbaycan Partiyasının yaradılması istiqamətində hazırlıq işləri sürətləndi. 1992-ci il noyabrın 5-də partiyanın təsis edilməsi üçün təşkilat komitəsi formalaşdırıldı və Heydər Əliyev onun sədri seçildi. Noyabrın 21-də isə Naxçıvanda Yeni Azərbaycan Partiyasının təsis konfransı keçirildi. Beləliklə, oktyabr ayında ziyalıların irəli sürdüyü təşəbbüs qısa müddətdə konkret siyasi təşkilatın yaranması ilə nəticələndi. Bu ardıcıllıq “91-lər”in müraciətinin YAP-ın təsis tarixindəki yerini və əhəmiyyətini aydın göstərir.
Müraciətin sonrakı tarixi inkişaf baxımından da mühüm nəticələri oldu. Yeni Azərbaycan Partiyası təsis edildikdən sonra ölkənin müxtəlif bölgələrində təşkilatlanma prosesi başladı, rayon və şəhər təşkilatları yaradıldı, partiyanın ictimai-siyasi fəaliyyəti genişləndi. 1993-cü ildə ölkədə yaranmış ağır siyasi vəziyyət fonunda YAP-ın fəaliyyəti və Heydər Əliyevin dövlət rəhbərliyinə qayıdışı Azərbaycanın sonrakı inkişaf mərhələsinə ciddi təsir göstərdi. Bu hadisələrin hər biri öz tarixi kontekstində qiymətləndirilməli olsa da, “91-lər”in müraciətinin yeni siyasi mərhələnin başlanğıcında mühüm rol oynadığı danılmazdır.
Bu gün 91 ziyalının müraciətinə yalnız keçmişin siyasi sənədi kimi yanaşmaq kifayət deyil. Həmin hadisə ictimai məsuliyyət, milli maraqların qorunması və ölkənin gələcəyi ilə bağlı təşəbbüskarlığın əhəmiyyətini xatırladır. Müraciətin əsas məzmununu təşkil edən dövlətçilik qayğısı, siyasi təşkilatlanma və cəmiyyətin taleyinə biganə qalmamaq prinsipləri Azərbaycanın müasir siyasi tarixinin öyrənilməsi baxımından da aktualdır.
1992-ci ilin oktyabrında atılan bu addım göstərdi ki, ölkənin taleyüklü mərhələlərində ziyalı mövqeyi və ictimai təşəbbüs siyasi proseslərin istiqamətinə təsir göstərə bilər. “91-lər”in müraciəti Yeni Azərbaycan Partiyasının yaranmasına aparan yolun mühüm başlanğıcı olmaqla yanaşı, müstəqil Azərbaycanın siyasi tarixində milli məsuliyyət və tarixi qərarlılıq nümunəsi kimi öz yerini qoruyur.
Valeh Tağıyev,
YAP Neftçala rayon təşkilatının veteran üzvü