Fövqəladə şəraitdə insan hüquq və azadlıqlarının məhdudlaşdırılması zərurəti

"Hərbi vəziyyət haqqında" Azərbaycan Respublikası Qanununun 7-ci maddəsi məhdudiyyətlərin yaranmış vəziyyətlə uyğunluğunu müəyyən edir. Belə ki, hərbi vəziyyətin tətbiq edilməsi ilə əlaqədar nəzərdə tutulan tədbirlər yaranmış vəziyyətin kəskinliyinin tələb etdiyi hüdudlar çərçivəsində həyata keçirilməli və Azərbaycan Respublikasının qüvvədə olan beynəlxalq müqavilələrindən irəli gələn öhdəliklərə zidd olmamalıdır.

İlqar Əlizadə yazır: "Azərbaycan Respublikasında insan hüquq və azadlıqlarının həyata keçirilməsinin tənzimlənməsi haqqında" Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Qanunu ilə müqayisədə müvafiq maddə məhdudlaşdırmaya məruz qalmayan insan hüquq və azadlıqlarının daha geniş dairəsini təsbit edir. Hərbi vəziyyətin tətbiqi ilə əlaqədar olaraq həyata keçirilən tədbirlər yaşamaq hüququ, fikir və vicdan azadlığı, beynəlxalq hüquq tərəfindən qəbul edilmiş hüquq subyektliyi, işgəncə tətbiqi, köləlik, qul ticarəti və hər hansı müqavilə öhdəliyinin yerinə yetirilməməsinə görə azadlıqdan məhrum edilməyə qoyulmuş qadağanın ləğvi, irqi, milli, cinsi, dil, siyasi baxışlar və ya sosial mənşəyinə görə ayrı-ayrı şəxslərin və insan qruplarının ayrı-seçkiliyinə qoyulmuş qadağalar və əmələ görə cinayət məsuliyyəti müəyyən edən və ya cəzanı ağırlaşdıran cinayət qanununun geriyə qüvvəsinin tətbiqinin yolverilməzliyi kimi hüquq və azadlıqların məhdudlaşdırılmasına səbəb ola bilməz.

Hərbi vəziyyət müddətində dövlət müstəqilliyinin və ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi, əhalinin təcavüzdən müdafiə edilməsi məqsədilə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanında konkret şəraitlərin kəskinliyi nəzərə alınmaqla aşağıdakı tədbirlər nəzərdə tutula bilər:

1) hərəkət azadlığının məhdudlaşdırılması;

2) kütləvi informasiya azadlığının məhdudlaşdırılması;

3) əmək hüquqlarının məhdudlaşdırılması;

4) əmək toxunulmazlığı hüquqlarının məhdudlaşdırılması.

"Hərbi vəziyyət haqqında" Azərbaycan Respublikası Qanununun 11 -ci maddəsinə əsasən, hərbi vəziyyət şəraitlərində müvafiq orqanlar qanunda nəzərdə tutulmuş tədbirlərin həyata keçirilməsinə maneçilik törədən partiyaların, həmkarlar ittifaqlarının və ictimai birliklərin fəaliyyətlərinin dayandırılması haqqında qərar çıxara bilərlər. Bundan əlavə, hərbi vəziyyət şəraitlərində senzura tətbiq edilə və müvafiq orqanlara kütləvi informasiya vasitələrinin fəaliyyətlərinin dayandırılması haqqında təklif verilə bilər.

"Hərbi vəziyyət haqqında" Azərbaycan Respublikası Qanununun 11 -ci maddəsi müəyyən edir ki, mitinqlər, yığıncaqlar, küçə yürüşü və nümayişləri və buna bərabər digər hərbi vəziyyət şəraitlərində şikayət hüququ verilmədən qadağan edilə bilər.

Göründüyü kimi, həm fövqəladə, həm də hərbi vəziyyət dövlət hakimiyyəti orqanlarının və idarələrinin insan hüquq və azadlıqlarının məhdudlaşdırılmasına yol verən xüsusi fəaliyyət rejimidir. Bu rejimlər arasındakı fərq onların əsaslarında və həyata keçirilmə qaydalarında, həmçinin xüsusi rejim müddətində idarəetmənin xüsusi formalarını həyata keçirən subyektlərdədir.

İ.Əlizadənin fikrincə, 8 iyun 2004-cü il tarixli "Fövqəladə vəziyyət haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanununa gəlincə isə, qeyd etmək lazımdır ki, o, Azərbaycan Respublikası ərazisində və ya onun ayrı-ayrı hissələrində fövqəladə rejimin şərtlərini, əsaslarını, tətbiq və təminedilmə qaydalarını ətraflı nizama salan normativ-hüquqi aktdır. Belə ki, göstərilən qanunun 2-ci maddəsinə uyğun olaraq, "fövqəladə vəziyyət müvəqqəti tədbirdir və fövqəladə vəziyyətin tətbiq edilməsində məqsəd onun tətbiq edilməsinə səbəb olmuş şəraitin tezliklə aradan qaldırılması, qanunçuluğun bərpa edilməsi, vətəndaşların, əcnəbilərin və vətəndaşlığı olmayan şəxslərin hüquq və azadlıqlarının təmin olunması, müvafiq icra hakimiyyəti orqanları və yerli özünüidarə orqanlarının, mülkiyyət formasından asılı olmayaraq bütün hüquqi şəxslərin normal fəaliyyət göstərməsi üçün şərait yaradılması və Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya quruluşunun müdafiəsidir".

Bu qanunu işləyib hazırlayanlar tərəfindən fövqəladə vəziyyət haqqında həm keçmiş İttifaq, həm də müasir Rusiya qanunvericiliyinin praktik tətbiqinin müsbət təcrübəsindən istifadə olunmuşdur. Onun yeni Konstitusiyaya və respublikanın beynəlxalq öhdəliklərinə uyğunluğu şübhəsizdir. Bu mənada, o, bir növ hüquqi dövlətin yaradılmasında irəliyə doğru addımdır və onun məqsədi fövqəladə vəziyyət rejimini həyata keçirən orqanlar tərəfindən edilə biləcək mümkün sui-istifadələri minimuma endirməkdən ibarətdir.

Bundan əlavə, bir çox alimlər, o cümlədən xarici ekspertlər "Fövqəladə vəziyyət haqqında" milli qanunu şərh edərkən, onu, dünyanın müxtəlif ölkələrinin "fövqəladə" qanunvericiliklərinin geniş kütləsində ən liberal hüquqi aktlardan biri hesab edirlər. Bu qanunun göstərişlərinin fövqəladə vəziyyət şəraitlərində əhalinin hüquqi statusunun yaxşılaşdırılması istiqamətində "Mülki və siyasi hüquqlar haqqında Beynəlxalq Pakt" və digər beynəlxalq sənəd normalarından müəyyən prinsipial fərqləri onu göstərir ki, dövlətlərin praktikalarında paktın 5-ci maddəsinin 2-ci bəndində əksini tapan prinsip həyata keçirilməyə başlayır. Bu pakta əsasən, "dövlətlərin, fərdin Beynəlxalq Paktın müddəalarından fərqlənən və yaxşıya doğru istiqamətlənən digər hüquqi statusunu müəyyən etmək hüquqları vardır".

Fövqəladə vəziyyətin tətbiq edilməsinin əsasları ilə bağlı Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında birbaşa göstərişlər nəzərdə tutulmamışdır. "Fövqəladə vəziyyət haqqında" Azərbaycan Respublikası Qanununun müddəalarından belə çıxır ki, bu vəziyyətin tətbiq edilməsinin əsasları daxili xarakter daşıyır.

İ.Əlizadə qeyd edir ki, elmdə, müəllifin də tamamilə razı olduğu belə bir fikir mövcuddur ki, təbii fəlakətlərin, epidemiyaların, qəzaların nəticələrini aradan qaldırmaq üçün fövqəladə vəziyyət rejiminin tətbiq edilməsi heç də vacib deyildir. "Fövqəladə vəziyyət haqqında" Qanun həm sosial münaqişələrdə, həm də təbii texnogen qəzalarda fövqəladə vəziyyətin tətbiqini və həm ümumi, həm də fovqəladə vəziyyətin tətbiq edilməsinin əsasından asılı olaraq xüsusi hüquq və azadlıqların məhdudlaşdırılmasını nəzərdə tutur. Lakin "bir qanunvericilik aktında fövqəladə vəziyyətin elan edilməsinin prinsipial olaraq müxtəlif əsaslarının birləşdirilməsi yolverilməzdir", çünki "bu əsaslar və məhdudiyyətlər elə yerləşmiş və qarışmışlar ki, onların ayrılıqda tətbiqi, hətta mümkün olsa belə, çox çətindir". Əgər fövqəladə vəziyyət təbii və ya texnogen amillərlə əlaqədar yaranmışdırsa, onda hüquq və azadlıqların məhdudlaşdırılmasına xüsusi əhəmiyyət verilməyən fəlakət vəziyyəti elan edilməlidir.

Fövqəladə vəziyyət böhran hallarının tənzimlənməsi vasitəsi kimi yalnız genişmiqyaslı sosial münaqişələrdə tətbiq edilməlidir. "Fövqaladə vəziyyət haqqında" Azərbayc Respublikası Qanununun 17-ci maddəsinə əsasən, konstitusiya quruluşunun zorakılıqla dəyişdirilməsnə cəhdlər, kütləvi iğtişaş və s. hallara görə fövqəladə vəziyyət elan edilərkən vəziyyətin normallaşmasına maneçilik törədən siyasi partiyaların və ictimai birliklərin fəaliyyətləri dayandırıla bilər və polis, milli təhlükəsizlik orqanlarının işçiləri belə vəziyyətin olduğu şəraitlərdə vətəndaşlarda silahın olması haqqında məlumat alarkən mənzilə və nəqliyyat vasitələrinə baxış keçirmək hüququna malikdirlər.

"Müdafiə haqqında" Azərbaycan Respublikası Qanununun 1-ci maddəsinə əsasən, "Azərbaycan Respublikasının müdafiəsinin məqsədləri Azərbaycan Respublikasına ediləcək hərbi hücumun qarşısının alınması və ona qarşı istənilən vaxt və vəziyyətlərdə mümkün təcavüzün silahlı dəf edilməsinin təmin edilməsi üçün bütün vacib şəraitlərin yaradılmasıdır". Bir dövlətin silahlı qüvvələrinin digər dövlətin suverenliyinə, ərazi bütövlüyünə və ya siyasi müstəqilliyinə qarşı və ya BMT-nin Nizamnaməsi ilə bir araya sığmayan hər hansı digər şəkildə tətbiqi təcavüz sayılır. Aşağıdakılar təcavüz kimi qiymətləndirilə bilər: bir dövlətin silahlı qüvvələrinin digər dövlətin ərazisinə müdaxiləsi və ya hücumu və ya istənilən hərbi işğal; bir dövlətin silahlı qüvvələri tərəfindən digər dövlətin ərazisinin bombardman edilməsi və ya bir dövlət tərəfindən digər dövlətin limanlarının və ya sahillərinin blokadası. Beləliklə, hərbi vəziyyətin tətbiq edilməsinin əsası xarici xarakter daşıyır.

Fövqəladə və hərbi vəziyyətin tətbiq edilməsinin konstitusion qaydası eyniyyət təşkil edir. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına əsasən fövqəladə və hərbi vəziyyət rejimi Prezidentin Fərmanı ilə tətbiq edilir və müvafiq akt 24 saat müddətində Milli Məclisin təsdiqinə verilir. Əsas Qanunun 95-ci maddəsinin 8-ci bəndində göstərilir ki, digər məsələlər içərisində Milli Məclisin səlahiyyətinə Konstitusiyada nəzərdə tutulmuş hallarda Azərbaycan Respublikası Prezidenti fərmanlarının təsdiqi də aiddir.

İ.Əlizadənin qeyd etdiyi kimi, fövqəladə vəziyyət institutunun ayrılmaz elementi insan hüquq və azadlıqlarının məhdudiyyətlərini nizama salan normalardır. Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 27-ci maddəsinin I hissəsi, 28-ci maddəsi, 46-cı maddəsinin III hissəsi, 63-cü maddəsi, 64-cü maddəsi və 71-ci maddəsinin VIII hissəsində nəzərdə tutulan hüquq və azadlıqlar məhdudlaşdırıla bilməz .

Fikrimizcə, qeyri-adi şəraitlərdə qüvvədə olan məhdudiyyətlərin özünəməxsus əlamətləri aşağıdakılardır:

1) xüsusi rejimlərdə hüquq və azadlıqların məhdudlaşdırılması onunla əlaqədardır ki, bəzi hüquq və azadlıqların tətbiqi sosial gərginliyi artıra bilər və bu məhdudiyyətlər qoruyucu tədbirlər qismində tətbiq olunur. İ.V.Qonçarov qeyd edir ki, fövqəladə vəziyyət şəraitlərində "bəzi hüquq və azadlıqların həyata keçirilməsi sosial gərginliyin daha da artmasına səbəb ola bilər";

2) dövlət bəzi hüquq və azadlıqların məhdudlaşdırılması hesabına daha mühüm hüquq və azadlıqların müdafıəsini təmin edir, yəni bir qisim hüquq və azadlıqların məhdudlaşdırılması digər hüquq və azadlıqlarının təmin edilməsi elementini təşkil edir. "Azərbaycan Respublikasında hüquq və azadlıqların həyata keçirilməsinin tənzimlənməsi haqqında" Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Qanununun 3-cü maddəsinin V hissəsində göstərildiyi kimi, "insan hüquq və azadlıqları Azərbaycan Respublikası Konstituciyasının 71-ci maddəsinin III hissəsində göstərilmiş əsaslarla birgə digər insanların hüquq və azadlıqlarının həyata keçirilməsinin və müdafiəsinin təmin edilməsi məqsədilə məhdudlaşdırıla bilər";

3) hüquq və azadlıqların məhdudlaşdırılması, eyni zamanda dövlət orqanlarının səlahiyyətlərinin genişlənməsinə imkan yaradır və bu mənada məhdudiyyət böhran vəziyyətinin idarə edilməsinin vasitələrindən biri kimi çıxış edir. Bu zaman məhdudiyyətlər "dövlət hakimiyyət orqanlarının daha geniş manevr qabiliyyətinə və fövqəladə vəziyyətdən operativ və münasib çıxış yolu tapmaq üçün geniş imkan əldə etmək məqsədinə" xidmət edir." Fövqəladə vəziyyət institutu dövlət hakimiyyət orqanına funksional imkanları - təhlükəsizliyə hədəni tez və səmərəli aradan qaldırmağa imkan verən zəruri hüquqi aləti təqdim edir. Bu, "nizamasalma vasitəsidir";

4) xüsusi dövlət-hüquqi rejimlərinin fəaliyyəti müddətində müəyyən edilən məhdudiyyətlərin ən sadə növləri məhdudiyyət-qadağadır, daha doğrusu, söhbət müəyyən müddət üçün hüquq və azadlıqların, faktiki olaraq ləğv edilməsindən gedir.

Tədqiqatın məqsədini, vəzifələrini nəzərə alaraq, müəllif qeyri-adi şəraitlərdə vətəndaşın hüquq və azadlıqlarının məhdudiyyətlərinin təsbit edilməsi, nizama salınmasının konstitusiyanın hansı prinsiplərinə əsasən baş verməli olduğunu ayırmağı, təhlil etməyi zəruri hesab edir.

Vahid Ömərov,

fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru