Bağırsaq xərçəngi "gəncləşir"

Mart ayı bütün dünyada "Kolorektal Xərçəng Maarifləndirmə Ayı" kimi tanınır. Kolorektal xərçəng bağırsaq xərçəngi deməkdir. Daha dəqiq desək, o iki hissəni əhatə edir: Colon – qalın bağırsaq, rectum – düz bağırsaq. Kolorektal xərçəng hər iki cinsdə ən çox yayılmış üçüncü xərçəng növüdür və hər il dünyada təxminən 2 milyon insana bu diaqnoz qoyulur. 1990-2013-cü illər arasında 50 yaşdan aşağı insanlarda kolorektal xərçəngin yayılması ikiqat artıb və artmaqda davam edir. Daha gənc yaşlarda kolorektal xərçəng diaqnozlarının artması dünyada təhlükə hesab edili. Gənc əhali arasında kolorektal xərçəng üçün müntəzəm müayinənin olmaması, nəticədə gec diaqnoz qoyulması və gənc fərdlərdə müşahidə olunan fərqli şişlərin yalnış diqnozu və müalicəsi buna səbəb ola bilər.

Kolorektal xərçəng çox vaxt əvvəlcə "Colon polyp" (bağırsaq polipi) kimi başlayır və illər ərzində xərçəngə çevrilə bilər. Bu xəstəliyə yoluxmamaq üçün risk faktorlarını bilmək lazımdır. Dəyişdirilə bilən risk faktorlarına qırmızı və emal olunmuş ətin həddindən artıq istehlakı, az lifli pəhriz, piylənmə, qeyri-kafi fiziki fəaliyyət və alkoqol və tütün istifadəsi daxildir, dəyişdirilə bilməyən risk faktorlarına isə yaş, genetik xəstəliklər, ailə tarixçəsi, iltihabi bağırsaq xəstəliyinin (xoralı kolit və Kron xəstəliyi) olması və qarın boşluğuna əvvəllər radiasiya məruz qalması daxildir.

Bu baxımdan, müasir həyat tərzinin yaratdığı qidalanma vərdişlərindəki dəyişikliklər və qeyri-kafi fiziki fəaliyyət yoğun bağırsaq xərçəngi riskini artıran vacib amillər hesab olunur.

Yoğun bağırsaq xərçəngi erkən mərhələlərdə çox vaxt heç bir simptom göstərmir və ya yüngül simptomlarla özünü göstərə bilər. Diqqət yetirilməli simptomlar aşkarlanmamış gizli qanaxma səbəbindən zəiflik və yorğunluq kimi anemiya simptomları, bağırsaq vərdişlərindəki dəyişikliklər (xüsusilə qəbizlik), rektal qanaxma, defekasiyadan sonra rahatlıq hiss edə bilməmək, qarın ağrısı, çəki itkisidir. Bu simptomlar yoğun bağırsaq xərçənginə xas olmasa da, xəbərdarlıq əlamətləridir və ciddi qəbul edilməlidir.

Bu əlamətlər olan insanlarda kolonoskopik müayinə vacibdir. Cəmiyyətdə kolonoskopiya ilə bağlı bəzi narahatlıqlar olsa da, prosedur adətən sedasiya altında aparılır və ağrısız başa çatır. Bağırsaqların təmizlənməsi üçün hazırlıq prosesi aparılır və prosedurdan əvvəl xüsusi bir pəhriz saxlanılır. Prosedurdan sonra xəstələr qısa bir müşahidə müddətindən sonra tez bir zamanda gündəlik həyatlarına qayıda bilərlər.

Yoğun bağırsaq xərçəngi müayinəsinin əsas məqsədi xərçəngönü diaqnozu qoya bilmək və ya mövcud xərçəngi tam müalicə olunmaq üçün kifayət qədər erkən mərhələlərdə müəyyən etməkdir. Bu baxımdan, müayinə proqramlarına, xüsusən də kolonoskopiya və nəcisdə gizli qan testlərinə riayət etmək bu xəstəliyə tutulmamaq, əgər artıq xəstəyiksə daha tez sağalmaq üçün çox vacibdir.

Kolorektal xərçəngdən ölüm hallarını azaltmağın ən təsirli yolu erkən aşkarlamadır. Buna görə də, xüsusilə kolonoskopiya müayinələri ilə bağlı müayinə proqramlarına müntəzəm riayət etmək çox vacibdir. Müayinə xərçəngönü poliplərin xərçəngə çevrilməzdən əvvəl aşkarlanmasına və çıxarılmasına, yaxud xərçəngin daha erkən mərhələlərdə aşkarlanmasına imkan verir.

Bağırsaq sağlamlığının qorunması həm gündəlik həyatımız, həm də kolorektal xərçəngdən qorunmaq üçün vacibdir. Əsas yanaşma sağlam həyat tərzi vərdişlərini mənimsəmək və müntəzəm müayinələri laqeyd etməməkdir. Tərəvəz, meyvə, paxlalı və yağlı toxum kimi liflə zəngin qidalanma, emal olunmuş və qırmızı ət istehlakını məhdudlaşdırmaq, müntəzəm fiziki fəaliyyətlə məşğul olmaq, sağlam çəkini qorumaq, kifayət qədər su içmək, siqaret çəkməkdən və həddindən artıq spirtli içki qəbulundan çəkinmək riskin azaldılmasında mühüm rol oynayır. Bundan əlavə, 45 yaşından (və ya risk qrupundakılar üçün daha tez) başlayaraq müntəzəm müayinə proqramlarında iştirak etmək erkən aşkarlama sayəsində həyat qurtara bilər.

Lalə Mehralı

Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə “uşaq və gənclərin fiziki və mənəvi inkişafı” istiqaməti çərçivəsində hazırlanıb