Yaşıl enerjinin öz mədəni yaranır: təkrar emal, təkrar istehsal

Köhnə batareyalar və günəş panelləri yenidən istifadə ediləcək

Dünyada elektrikli avtomobillərin, bərpaolunan enerji mənbələrinin və enerji saxlama sistemlərinin sürətlə yayılması mis, litium, nikel, gümüş və digər xammallara tələbatı artırır. Lakin enerji keçidinin özü artıq bu materialların yeni mənbəyini yaratmağa başlayır. Köhnəlmiş batareyaların, istismardan çıxarılan günəş panellərinin, külək turbinlərinin və köhnə elektrik şəbəkəsi avadanlıqlarının təkrar emalı gələcəkdə enerji keçidi üçün lazım olan mühüm materialların əsas mənbələrindən birinə çevrilə bilər.

Beynəlxalq Enerji Agentliyinin məlumatına görə, təmiz enerji texnologiyaları ənənəvi enerji sistemləri ilə müqayisədə daha çox mineral xammal tələb edir. Enerji keçidi sürətləndikcə litium, nikel, mis, kobalt, gümüş və digər materiallara tələbatın da artacağı gözlənilir.

Eyni zamanda yeni mədənlərin, emal müəssisələrinin və digər infrastrukturun yaradılması illər tələb edir. Bu vəziyyət hökumətləri və şirkətləri gələcək xammal ehtiyaclarını başqa yollarla qarşılamağa vadar edir.

Batareyalar yeni xammal mənbəyinə çevrilir

Bu baxımdan ən böyük potensial sahələrdən biri elektrik avtomobillərinin batareyalarının təkrar emalıdır. Reuters yazır ki, ABŞ-ın Redwood Materials şirkəti istifadə edilmiş batareyalardan və istehsal tullantılarından litium, nikel, kobalt və misin 95 faizindən çoxunu geri qaytardığını bildirir. Şirkət ildə 20 giqavat-saatdan çox litium-ion batareyası emal edir və hər il 60 min tondan artıq kritik material istehsal edir.

Beynəlxalq Enerji Agentliyinin qiymətləndirməsinə görə, təkrar emalın genişləndirilməsi nəticəsində 2050-ci ilədək qlobal litium, nikel və kobalt tələbatının 20–30 faizi təkrar emal hesabına təmin edilə bilər. Bu, xüsusilə ilk nəsil böyük elektrik avtomobili batareyalarının istismar müddətinin başa çatdığı bir dövrdə əhəmiyyət qazanır. İstifadə edilmiş batareyaların sayı artdıqca onların təkrar emalı da genişlənə bilər.

Günəş panellərində yeni imkan

Günəş enerjisi sektoru da oxşar problemlə üzləşir. Günəş elektrik stansiyalarının sayı artdıqca onların istehsalında istifadə olunan gümüş, silisium, alüminium və digər materiallara tələbat da artır. İndiyədək günəş panellərinin təkrar emalında əsas diqqət şüşə və alüminiumun əldə edilməsinə yönəlib. Lakin yeni texnologiyalar daha qiymətli materialların da geri qaytarılmasını mümkün edir.

Niderlandın Tətbiqi Elmi Tədqiqatlar Təşkilatının (TNO) tədqiqatçıları lazer texnologiyasından istifadə etməklə günəş panellərindən 99,998 faiz saflıqda silisium və 99,7 faiz saflıqda gümüş əldə etməyə imkan verən üsul nümayiş etdiriblər. Materialların ümumi bərpa səviyyəsi təxminən 97 faiz olub. Avstraliyanın Nyukasl Universitetinin alimləri isə istismar müddəti başa çatmış günəş panellərindən gümüşün demək olar ki, 100 faizini geri almağın mümkün olduğunu göstəriblər.

Rystad Energy-nin hesablamalarına görə, günəş panellərindəki təkrar emal edilə bilən materialların ümumi dəyəri hazırkı təxminən 2 milyard dollardan 2050-ci ilə qədər 80 milyard dollara yüksələ bilər.

Külək turbinlərinin qanadları da tullantı olmayacaq

Külək enerjisi sektorunda isə əsas problem turbinlərin qanadlarının təkrar emalıdır. Kompozit materiallardan hazırlanan bu iri konstruksiyaların emalı uzun müddət çətin hesab olunub. Fransanın Veolia şirkəti köhnə şüşə lifli turbin qanadlarını xırdalayaraq sement istehsalında istifadə edilə bilən materiala çevirmək üçün texnologiya hazırlayıb. Bu material sement sobalarında kömür, silisium və əhəngdaşının bir hissəsini əvəz edə bilər.

ABŞ-ın REGEN Fiber şirkəti isə köhnə turbin qanadlarından beton, asfalt və digər tikinti materiallarında istifadə oluna bilən möhkəmləndirici liflər istehsal edir. Beləliklə, külək turbinlərinin tullantıları yalnız yaşıl enerji sektorunda deyil, tikinti sənayesində də yeni xammal mənbəyinə çevrilə bilər.

Elektrik şəbəkəsinin özü də “mədənə” çevrilir

Daha az müzakirə olunan imkanlardan biri isə köhnəlmiş elektrik şəbəkəsi avadanlıqlarının təkrar emalıdır. Ölkələr bərpaolunan enerjinin şəbəkəyə qoşulması və elektrik tələbatının artması səbəbindən transformatorları, yarımstansiyaları və ötürücü xətləri yeniləyirlər. Köhnə avadanlıqlarda isə böyük miqdarda mis, alüminium və polad var.

ABŞ-ın Nucor şirkəti istismardan çıxarılmış avadanlıqları emal edən xüsusi müəssisələr vasitəsilə mis və digər əlvan metalları geri qaytarır və onları yeni elektrik ötürücü avadanlıqlarının hazırlanmasında istifadə edir.

“Ən vacib yeni mədən artıq mövcud ola bilər”

İstismar olunmuş batareyalar, günəş panelləri, külək turbinləri və elektrik şəbəkəsi avadanlıqlarının ortaq xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, yaşıl enerji keçidi gələcəkdə təkrar istifadə edilə biləcək böyük material ehtiyatı yaradır.

Bununla belə, təkrar emal mədənçiliyi tamamilə əvəz edə bilməyəcək. Qlobal tələbatın artımı hələ də o qədər böyükdür ki, yeni xammal hasilatına ehtiyac qalacaq. Lakin kritik mineralların çatışmazlığı və təchizat zəncirinin təhlükəsizliyi ilə bağlı narahatlıqlar artdıqca, enerji keçidinin gələcəyində mühüm “mədən” artıq qurulmuş infrastrukturların özləri ola bilər. Yəni bu gün tullantı hesab edilən köhnə batareyalar, günəş panelləri və turbinlər sabahın yaşıl enerjisi üçün qiymətli xammala çevrilə bilər.

Lalə Mehralı

Yazı Azərbaycan Respublikasının Media və Yayım Şurasının maliyyə dəstəyi ilə “ekologiya və ətraf mühitin mühafizəsi” istiqaməti çərçivəsində hazırlanıb